استادان چاپ به مثابه کارگزاران فرهنگی: بررسی سه نسل از خاندان طهرانی و پایدارسازی چاپ سنگی در مشهد (۱۲۹۴-۱۳۴۴ق)

پژوهش حاضر با هدف تحلیل نقش محوری و کارکردی خاندان طهرانی در توسعه، تداوم و افول چاپ سنگی مشهد، به بررسی ساختاری این صنعت و تاثیر خاندان مذکور به عنوان اساتید چاپ می پردازد. سوال اصلی تحقیق بر چگونگی ایفای نقش و تولید آثار چاپ سنگی در دو حوزه چاپخانه آستان قدس رضوی و چاپخانه های شخصی و نیز عوامل موثر در افول فعالیت آنان متمرکز است. روش پژوهش مبتنی بر تحلیل تاریخی-اسنادی با اتکا بر منابع آرشیوی اولیه، متون چاپ سنگی باقی مانده و داده های کتاب شناختی است که با رویکردی توصیفی-تحلیلی به اجرا درآمده است. یافته ها نشان می دهد که سه نسل متوالی این خاندان (محمدرضا، شیخ محمد و میرزا آقا طهرانی) با مدیریت مستقیم و تخصص فنی، نقش تعیین کننده ای در تولید ۳۹ عنوان از حدود ۹۵ کتاب شناسایی شده طی دوره ۱۲۹۴-۱۳۴۴ق ایفا نمودند. آنان با ایجاد پیوند بین نهادهای مذهبی، حامیان مالی و جامعه نخبگان، به انتشار گسترده متون مذهبی، ادبی و آموزشی همت گماردند و به عامل اصلی پایداری نسبی چاپ سنگی در مشهد تبدیل شدند. بااین حال، حمایت های مقطعی، بی مهری نهادی، کمبود حمایت مالی، گرایش به چاپ سربی و درنهایت فقدان نیروی متخصص پس از میرزا آقا طهرانی، به افول تدریجی این صنعت و خاتمه فعالیت این خاندان پیشگام انجامید. این مطالعه بر اهمیت نقش کارکردی-تخصصی خاندان طهرانی به عنوان حلقه واسط حیات فرهنگی مشهد و نیز آسیب پذیری این نهاد در برابر تغییرات فناورانه و سیاست های کلان تاکید می ورزد.

کلیدواژه ها:

چاپ سنگی مشهد ، استادان چاپ ، محمدرضا طهرانی ، شیخ محمد طهرانی ، میرزا آقا طهرانی