الگوهای پراکنش درختان در توده های دانه زاد، شاخه زاد و شاخه و دانه زاد در جنگل های زاگرس (پژوهش موردی جنگل قلاجه استان کرمانشاه)

مقدمه و هدف: جنگل های زاگرس به‎ عنوان دومین بوم سازگان طبیعی جنگلی ایران نقش مهمی در تامین آب، حفظ خاک، تعدیل آب و هوا و تعادل اقتصادی اجتماعی در کشور ایفا می کنند. این جنگل ها همواره در طول تاریخ به دلایل مختلف اقتصادی و اجتماعی حاکم بر منطقه در معرض تخریب بوده ‎اند و سیر قهقرائی به‎ خود گرفته اند. قطعا ادامه روند تخریب جنگل های زاگرس خسارات جبران ناپذیری را برای این اکوسیستم بی نظیر و منابع طبیعی کشور به ‎همراه خواهد داشت. بنابراین، برنامه ریزی جهت حفظ و احیای جنگل های زاگرس بسیار مهم و ضروری است و این موضوع مستلزم انجام مطالعات دقیق جنگل شناسی و بوم شناختی در آن‎ها است. امروزه برای برنامهریزیهای مدیریتی و مطالعات بومشناختی اطلاع از نحوه پراکنش افراد جامعه از اهمیت بالایی برخوردار است و بدون داشتن اطلاعات مکانی والگوی پراکنش افراد درجوامع، اجرای هر برنامهای با مشکل مواجه خواهد شد که این موضوع می تواند نقش مهمی را در درک پویایی بوم سازگان و نیز مدیریت بهینه آن‎ها ایفا نماید. این پژوهش با هدف بررسی و درک تفاوت ها و شباهت های ساختار مکانی و نیز درک الگوی پراکنش توده های جنگلی غالب در جنگل های حفاظت­ شده کوهستان قلاجه در استان کرمانشاه صورت گرفته است و نتایج آن می توانند نکات مهمی را در اختیار جنگل شناسان و دست اندرکاران بخش احیاء جنگل قرار دهند. مواد و روش ها: جهت انجام این پژوهش، بخشی از رویشگاه بلوط در جنگل های کوهستان قلاجه در شهرستان گیلانغرب از توابع استان کرمانشاه در نظر گرفته شد. در این پژوهش، ضمن شناسایی سه توده جنگلی دانه زاد، شاخه زاد و شاخه- دانه زاد به‎صورت تصادفی در هر کدام از توده ها، سه قطعه نمونه یک هکتاری برداشت گردید و در هر کدام ویژگی های ساختاری تمام درختان و جست گروه ها شامل نام گونه، فرم رویشی، تعداد جست ها، قطر برابر سینه، ارتفاع درختان و ارتفاع غالب جست گروه ها و دو قطر عمود برهم تاج برداشت شدند. جهت تعیین موقعیت هر کدام از پایه ها از روش فاصله آزیموت استفاده شد. در مرحله بعد، ضمن محاسبه ویژگی های ساختاری توده ها، به ‎منظور مدل سازی الگوی پراکنش مکانی درختان و جست گروه ها در آن‎ها از تابع مربوط به فاصله بین نقاط L استفاده شد. همچنین، وابستگی مکانی اندازه درختان و جست گروه ها با به‎ کارگیری تابع همبستگی نشاندار Kmm(r) بررسی گردید. یافته ها: نتایج این تحقیق نشان دادند که تراکم‎ های درختان و جست گروه های بلوط ایرانی در توده های دانه زاد، شاخه، دانه زاد و شاخه زاد به‎ ترتیب ۱۱۷، ۱۲۹ و ۱۲۶ پایه در هکتار بودند و سطوح تاج‎ پوشش آن‎ها نیز در توده های فوق به‎ترتیب ۳۰/۹، ۳۰/۶۳ و ۱۹/۸ درصد برآورد شدند. همچنین،که الگوی پراکنش مکانی درختان و جست گروه های بلوط ایرانی در هر سه توده جنگلی مورد بررسی، به ‎غیر از فواصل محدودی که دارای الگوی یکنواخت و یا به‎ دلیل ناهمگنی رویشگاه دارای الگوی کپه ای بودند، عمدتا از الگوی پراکنش مکانی تصادفی پیروی می کرد. به‎ عبارتی، بررسی مقدار تابع L در محدوده مونت کارلو برای توده‎ های مورد بررسی نشان می دهد که مقدار تابع یاد شده در اغلب فواصل اختلاف معنی داری را با الگوی پراکنش کاملا تصادفی نشان نمی دهد.از طرف دیگر، با توجه به اهمیت تاج در ساختار درختان و جست گروه ها، نتایج تجزیه و تحلیل تابع همبستگی نشان دار درباره ویژگی قطر تاج پوشش درختان و جست گروهای بلوط ایرانی در توده های مورد بررسی نشان دادند که مقدار تابع Kmm مربوط به هر سه توده در محدوده مونت کارلو قرار گرفته ‎بود. به بیان دیگر، درختان و جست گروه های موجود در توده های فوق از نظر ویژگی قطر تاج به‎ طور تصادفی در کنار یکدیگر قرار می گیرند و در هر کدام از توده ها همبستگی معنی داری بین توزیع مکانی درختان و جست گروه ها از نظر اندازه قطر تاج وجود ندارد. نتیجه‎ گیری کلی: الگوهای پراکنش مکانی درختان و جست‎گروه‎های بلوط ایرانی در سه توده مورد بررسی به‎ طور عمده از الگوی مکانی تصادفی پیروی می کنند. الگوی تصادفی در هر سه توده می تواند ناشی از عدم زادآوری طبیعی یا اختلال در آن، رسیدن به مرحله بلوغ و عدم نیاز به پایه های مادری و نیز بهره برداری بی رویه از جنگل باشد. همچنین، نتایج بیانگر آن هستند که درختان و جست گروه های موجود در توده های مورد بررسی عمدتا با قطرهای تاجی متفاوت در کنار همدیگر قرار گرفته اند و از این نظر همبستگی مکانی بین آن‎ها دیده نمی شود. فقط در فواصل بسیار محدودی به‎ صورت لکه ای و به‎دلیل شرایط خاص محیطی درختان و جست گروه ها از نظر ویژگی قطر تاج دارای همبستگی و تشابه هستند. به‎ طور کلی، نتایج بررسی تابع همبستگی نشان دار حاکی از آن هستند که اثر مشخصه ساختاری قطر تاج در درختان و جست گروه های موجود در توده های مورد بررسی بر یکدیگر عمدتا نمی تواند بیانگر اثر تسهیل‎ کنندگی مثبت یا منفی آن‎ها بر هم باشد.

کلیدواژه ها:

Ghalajeh ، Marked correlation function ، Sprout clump ، Spatial pattern ، Zagros ecosystem ، بوم ‎سازگان زاگرس ، پراکنش مکانی ، تابع همبستگی نشان‎دار ، جست گروه ، قلاجه