تحلیل تطبیقی انتقادی مفهوم «قرب»، «معیت» و «عند» از صفات خبری خدا از نگاه شارحان حدیث سلفی و امامیه

صفات خبری خداوند همانند قرب، معیت و عند از دیرباز محل توجه پژوهشگران مسلمان قرار داشته اند. طرح این مسئله از آن رو اهمیت دارد که ظاهر این صفات می تواند زمینه ساز برداشت های جسم انگارانه و مکان مند از ذات الهی شود؛ برداشت هایی که با اصول توحیدی و مبانی عقلانی ناسازگار است. لذا فهم صحیح این صفات برای تنزیه خداوند از شبهات ضروری است. روش تحقیق برپایه تحلیل تطبیقی‑انتقادی بنا شده است. بر این پایه، ابتدا ضمن بررسی معنای لغوی صفات، دیدگاه مفسران فریقین و شارحان حدیث سلفی و امامی بر اساس منابع روایی اصلی دو مذهب تحلیل می گردد. در مرحله بعد، سازگاری هر دیدگاه با نصوص قرآنی، روایی و اصول عقلی سنجیده و نقاط اشتراک، افتراق و پیامدهای اعتقادی آن ها استخراج می شود. در پاسخ به پرسش تبیین صفات محل بحث از نگاه شارحان حدیث سلفیه و امامیه و نیز تعیین نقاط اشتراک و افتراق آن دو مذهب درباره این صفات، رویکرد سلفیه نشان می دهد که پایبندی آنان به ظاهر صفات خبری و امتناع از هرگونه تاویل، در نهایت به پذیرش نوعی جسمانیت برای خداوند -حتی اگر متفاوت از مخلوقات معرفی شود-می انجامد. در مقابل، امامیه با تاکید بر تنزیه مطلق، قرب، معیت و عند را به علم، قیومیت و احاطه وجودی خداوند تفسیر کرده و هرگونه معنای مکانی را مردود می دانند. در پاسخ به پرسش تعیین دیدگاه سازگار با اصول قرآنی، روایی و عقلی، نتیجه نهایی پژوهش نشان می دهد که تبیین امامیه، به دلیل سازگاری با اصول توحیدی، احادیث معصومان و مبانی عقلی، تفسیر جامع تر و سازگارتری از این صفات ارائه می دهد.

کلیدواژه ها:

صفات خبریه ، شارحان حدیث ، قرب خدا ، معیت ، عندیت خدا