تدوین چارجوب اعتبار سنجی علم باز

هدف: در دهه اخیر حوزه علم باز یک موضوع داغ در جامعه پژوهشی بوده است. از آنجایی که دانش علمی ممکن است در انحصار عده ای خاص قرار گیرد و دسترسی برای تمامی افراد جامعه محدود شود نیاز به یک علم در گستره ی جهانی احساس می شود که بدون محدودیت در اختیار همگان قرار بگیرد اما اعتبارسنجی چنین علمی همیشه به عنوان یک چالش مطرح خواهد بود. لذا هدف این پژوهش تدوین یک چهارچوب اعتبارسنجی برای علم باز است. دیگر اهداف پژوهش عبارت بود از: شناسایی تفاوت های اصلی علم باز با علم سنتی، شناسایی مولفه ی اصلی اعتبار سنجی علم باز، شناسایی ملاک ها و سنجه های اعتبارسنجی علم باز، شناسایی چارچوب اعتبار سنجی علم بازروش: این پژوهش از نظر نوع اکتشافی و از نظر رویکرد، در زمره پژوهش های کیفی قرار می گیرد. برای انجام پژوهش از دو روش نظریه زمینه ای (داده بنیاد) و مرور نظام مند ادبیات استفاده گردید. جامعه آماری شامل کلیه اساتید صاحب نظر و افراد خبره در حوزه علم باز بود. تعداد ۵ نفر که از طریق اشباع نظری به صورت ترکیبی از نمونه گیری هدفمند و گلوله برفی با توجه به میزان آشنایی با موضوع تحقیق برای مصاحبه انتخاب شدند. در پژوهش حاضر برای جمع آوری داده ها در بخش کیفی از مصاحبه نیمه ساختاریافته استفاده شد. اجرای این پژوهش شامل چندین مرحله بوده است ابتدا، با شناسایی پژوهش های انجام شده در زمینه ارزیابی و اعتبارسنجی علم باز، آن ها به صورت نظام مند مورد بررسی قرار گرفت. با توجه به کمبود منابع در این زمینه، از پژوهش های مرور شده بیشتر برای صورت بندی مساله استفاده شد. در مرحله دوم، روش نظریه داده بنیاد به کار گرفته شد. برای این کار، از افرادی که در زمینه ارزیابی و اعتبارسنجی علم آثار علمی از جمله مقاله، کتاب و نظیر آن منتشر کرده اند، از طریق مصاحبه عمیق انجام شد. مصاحبه ها تا رسیدن به اشباع ادامه یافت. جهت تنظیم سوالات مصاحبه و برای اطمینان از روایی محتوایی آن ها ابتدا به جمع بندی نظرات کارشناسان آگاه به موضوع به تهیه چارچوب کلی مصاحبه نیمه ساختاریافته اقدام شد. تحلیل اطلاعات ابتدا کدگذاری باز و نحوه کدگذاری مصاحبه ها انجام شد و پس از تشریح نحوه شکل گیری مفاهیم و مقوله ها به بیان روایتی از نظریه پردازی داده بنیاد و نظریه حاصله پرداخته شد.جهت تنظیم سوالات مصاحبه و برای اطمینان از روایی محتوایی آن ها ابتدا به جمع بندی نظرات کارشناسان آگاه به موضوع به تهیه چارچوب کلی مصاحبه نیمه ساختاریافته اقدام شد. تحلیل اطلاعات ابتدا کدگذاری باز و نحوه کدگذاری مصاحبه ها انجام شد و پس از تشریح نحوه شکل گیری مفاهیم و مقوله ها به بیان روایتی از نظریه پردازی داده بنیاد و نظریه حاصله پرداخته شد.یافته ها: منطبق بر یافته ها شرایط علی(دسترسی آزاد و سودمندی مقالات) بر روی مقوله محوری(اشتراک گذاری در دانش و علم) و این دو راهبرد کنشی( پیام های ارتباطی مقالات منتشر شده) با استفاده از شرایط مداخله گر (دستاورد های پژوهشی) و شرایط زمینه ای (ارزیابی درست مقالات، رتبه بندی مجلات) منجر به پیامد هایی چون ارتباط دو طرفه در تعاملات دانش و علم و توسعه دانش خواهد شد.نتیجه گیری: تفاوتی بین علم باز و کلاسیک نیست در واقع علم باز رویکردی بر علم است. اعتبار سنجی علمی باز دارای چندین جزء است که ممکن است بسته به هدف و روش ان متفاوت باشد. به طور کلی، اعتبار سنجی علم باز با هدف ترویج شفافیت، همکاری و تکرارپذیری در تحقیقات علمی و داده ها، منجر به نتایج قابل اعتماد تر و تاثیرگذارتر می شود که به نفع جامعه به طور کلی است. اعتبار سنجی علمی باز ممکن است بر اساس معیارها و معیارهای مختلف بسته به نوع و ماهیت تحقیق، نوع و ماهیت منبع، نوع و ماهیت داده ها، نوع و ماهیت انتشار، و همچنین هدف و روش اعتبار سنجی انجام شود. در نهایت چارچوب اعتبار سنجی علم باز ساختاری است که برای ارزیابی و بهبود کیفیت، اعتبار و شفافیت علم تحقیق استفاده می شود. چارچوب اعتبار سنجی علم باز ممکن است براساس معیارها، شاخص ها، الزامات، استانداردها، روش ها و فرایندها تعریف و اجرا شود.

کلیدواژه ها:

علم باز ، علم سنتی ، چارچوب اعتبارسنجی ، الگوی پارادایمی ، رویکرد علم ، شفافیت در علم ، تکرارپذیری ، کیفیت ، اعتبار