مولفه‎های سرمایه اجتماعی و رشد اقتصادی در کشورهای اسلامی: رویکرد رگرسیون پانل کوانتایل

چکیده گستردهمقدمه و اهداف: در دو دهه اخیر، توجه پژوهشگران و سیاست گذاران اقتصادی به نقش سرمایه اجتماعی در تبیین تفاوت‎های رشد اقتصادی میان کشورها به طرز چشمگیری افزایش یافته است (هالدانه و هالپرن، ۲۰۲۵). سرمایه اجتماعی به‎عنوان مفهومی چند بعدی، روابط متقابل میان افراد و گروه‎ها، اعتماد اجتماعی، شبکه‎های اجتماعی و میزان مشارکت مدنی را دربرمی‎گیرد و تاثیر بالقوه و مستقیمی بر عملکرد اقتصاد کلان کشورها دارد (خیو و همکاران، ۲۰۲۴؛ جانتون دروزدوسکا و ماجوسکا، ۲۰۱۵). اعتماد اجتماعی نیز به‎عنوان یکی از مولفه‎های اصلی سرمایه اجتماعی، نقشی بی‎بدیل در رشد اقتصادی ایفا می‎کند و با کاهش هزینه‎های مبادلاتی، تسهیل همکاری‎های اقتصادی در سطوح مختلف (هالدانه و هالپرن، ۲۰۲۵؛ رحیمی و همکاران، ۲۰۲۳)؛ زمینه‎ساز نوآوری، انتقال دانش و شکل‎گیری سرمایه‎گذاری‎های اقتصادی است (هالدانه و هالپرن، ۲۰۲۵؛ خیو و همکاران، ۲۰۲۴).شبکه‎های قوی اجتماعی نیز می‎توانند سرمایه انسانی و شغلی را بهینه کنند و موجب تسریع در حل مشکلات جمعی، تبادل منابع و تسهیم ریسک در اقتصاد شوند (سویسونگ و سوکساواز، ۲۰۲۵؛ خینگ و همکاران، ۲۰۲۱). در مقابل، ادراک فساد به‎عنوان عنصری ناسازگار با سرمایه اجتماعی مطرح می‎شود و جوامع با سطح بالای فساد ادراک ‎شده، معمولا با کاهش اعتماد اجتماعی، ضعف نهادها و کاهش سرمایه‎گذاری مواجه هستند (روبانی، ۲۰۲۱).هدف اصلی مطالعه حاضر، بررسی اثر مولفه‎های سرمایه اجتماعی بر رشد اقتصادی کشورهای اسلامی منتخب با رویکرد پانل کوانتایل است. برای دستیابی به این هدف، از بین ۵۷ کشور عضو سازمان همکاری اسلامی، منتخبی از کشورهای اسلامی شامل ۲۶ کشور، با توجه به دسترسی به همه داده‎های مورد نیاز، در طی دوره زمانی ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۲ انتخاب شده‎اند. تحقیق حاضر به بررسی عوامل کنترل‎کننده مانند شاخص آموزش، نرخ مشارکت زنان و دیگر متغیرهای کنترلی نیز پرداخته است؛ زیرا این عوامل می‎توانند تاثیر قابل توجهی بر تعامل میان سرمایه اجتماعی و رشد اقتصادی داشته باشند. بدون لحاظ کردن آنها در مدل‎های تحت بررسی، تحلیل‎های اقتصادی ناقص و گاه گمراه‎کننده خواهد بود.روش: متغیرهای مستقل مورد استفاده در این مطالعه از طریق تجزیه و تحلیل ادبیات نظری و تجربی در این حوزه انتخاب شدند. جهت بررسی نقش مولفه‎های سرمایه اجتماعی بر رشد اقتصادی، منتخبی از کشورهای اسلامی (شامل ایران، عراق، ارمنستان، آذربایجان، بنگلادش، بنین، کامرون، مصر، گابن، اندونزی، اردن، قزاقستان، کویت، قرقیزستان، لبنان، مالزی، مالی، مراکش، پاکستان، قطر، عربستان سعودی، تاجیکستان، تونس، ترکیه، ازبکستان و یمن) در نظر گرفته شده‎اند. در جدول ۱، متغیرهای مستقل و وابسته در این پژوهش توصیف و خصوصیات آماری شامل میانگین، انحراف استاندارد، مینیمم، ماکسیمم و تعداد مشاهدات ارائه شده است. طبق داده‎های جدول ۱، میانگین رشد سرانه در کشورهای منتخب عضو سازمان همکاری اسلامی برابر با ۸۱۴/۷۶۳۸ دلار است.رگرسیون پانل کوانتایل در سال ۱۹۷۸ توسط کونکر و بست معرفی شده که ترکیبی از تحلیل داده‎های پانلی و رگرسیون کوانتایل را ارائه می‎دهد. این روش براساس یک تابع چندکی شرطی، مقادیر خطای مطلق را در متغیرها با توزیع نامتقارن به حداقل می‎‎رساند و امروزه در مطالعات متعدد اقتصادی و مالی به کار گرفته می‎شود (آفولابی و ندامسا، ۲۰۲۵). این رویکرد به‎طورخاص برای پژوهش‎هایی که بر نابرابری، رفتار گروه‎های مختلف درون جامعه، یا واکنش‎های نامتقارن تمرکز دارند، بینش‎های ارزشمندی فراتر از تحلیل‎های مبتنی بر میانگین ارائه می‎دهد (آفولابی و ندامسا، ۲۰۲۵).نتایج: نتایج برآورد رگرسیون پانل کوانتایل (در جدول ۷) حاکی از روابط ناهمگن متغیرهای توضیحی با تولید ناخالص داخلی سرانه در سطوح مختلف توزیع شرطی است. تاثیر مثبت و معنادار متغیر شاخص مشارکت جامعه مدنی (CSPI)، (آماره احتمال کمتر از ۵ صدم) در تمام کوانتایل‎ها به غیر از کوانتایل ۷۵/۰ مشهود است و نشان‎دهنده نقش فزاینده جامعه مدنی در اقتصادهای ضعیف‎تر (به لحاظ تولید ناخالص داخلی سرانه پایین‎تر) است. متغیر اعتماد اجتماعی (ST)، اثر مثبت و معنا‎دار (۰۵/۰> p) را در تمام سطوح کوانتایل نشان می‎دهد. از طرفی متغیر شاخص شبکه‎های اجتماعی (SN) تاثیر دوگانه‎ای در طول چندک‎ها دارد. شاخص درک فساد (CP) با ضرایب مثبت و معنا‎دار در کوانتایل‎های ۵۰/۰ Q و  ۷۵/۰ Q، تاییدکننده تاثیر بازدارنده فساد بر رشد و عملکرد اقتصای در سطوح متوسط اقتصادی است. همچنین متغیر نرخ مشارکت اقتصادی زنان (PRF) با اثر مثبت یکنواخت و معنا‎دار در کوانتایل‎های ۵۰/۰ Q، ۲۵/۰ Q و ۵۰/۰ Q؛ تبیین‎کننده اوج تاثیر مشارکت اقتصادی زنان در اقتصادهای کم‎برخوردار (از لحاظ تولیدناخالص داخلی سرانه) است که این نتیجه بر اهمیت مشارکت اقتصادی زنان در مراحل اولیه رشد اقتصادی تاکید می‎کند. شاخص آموزش (ED) تقریبا در تمام کوانتایل‎ها (به جز ۵۰/۰ Q)، اثر مثبت و معنا‎دار خود را بر متغیر تولید ناخالص داخلی سرانه نشان می‎دهد که بیان‎کننده نقش محوری آموزش سرمایه انسانی در اقتصادهای با توسعه متوسط و بالاست. متغیر نرخ باروری (FR) دارای ضریب منفی در تمامی سطوح کوانتایل‎هاست. بحث و نتیجه‎گیری: یافته‎های اصلی این پژوهش حاکی از آن است که اعتماد اجتماعی (ST) به‎عنوان تنها متغیر دارای اثر مثبت و معنادار در تمامی کوانتایل‎ها (۰۵/۰ تا ۹۵/۰)، نقش بنیادینی در تسهیل همکاری‎های اقتصادی و کاهش هزینه‎های مبادله ایفا می‎کند. در مقابل، شبکه‎های اجتماعی (SN) رفتار دوگانه‎ای نشان می‎دهند؛ به‎طوری که اثر مثبت آن در اقتصادهای کم‎برخوردار (کوانتایل ۰۵/۰) و اثر منفی آن در سطوح پیشرفته رشد (کوانتایل ۹۵/۰) که احتمالا ناشی از تبدیل شبکه‎ها به کانال‎های رانت‎جویانه در غیاب نهادهای کارآمد می‎باشد. مشارکت جامعه مدنی (CSPI) به‎ویژه در اقتصادهای ضعیف‎تر (کوانتایل ۰۵/۰) اثر تقویتی قوی‎تری بر رشد اقتصادی دارد. همچنین، ادراک فساد (CP) به‎گونه‎ای معنادار، رشد اقتصادی را در سطوح میانی (کوانتایل ۵۰/۰۰) مهار می‎کند.در میان متغیرهای کنترلی، شاخص توسعه انسانی (HDI) قوی‎ترین اثر فزآینده خود را در اقتصادهای پیشرفته (کوانتایل ۹۵/۰) دارد که نشان‎دهنده بازدهی تصاعدی سرمایه‎گذاری در کیفیت نیروی انسانی در مراحل بالای توسعه است. ازاین‎رو، با توجه به یافته‎های پژوهش، پیامدهای سیاستی زیر پیشنهاد می‎شوند. سیاست‎گذاری در کشورهای عضو OIC باید متناسب با سطح رشد اقتصادی آنها تفکیک شوند. سیاست‎گذاری در کشورهای کم‎برخوردار عضو OIC باید با تمرکز بر تقویت نهادهای مدنی، کنترل فوری نرخ باروری و بیکاری، و سرمایه‎گذاری در آموزش پایه باشد. سیاست‎گذاری در کشورهای عضو OIC با رشد اقتصادی بالاتر، باید انتقال منابع از شبکه‎های غیررسمی به نهادهای شفاف و بهینه‎سازی سرمایه‎گذاری در توسعه انسانی باشد.تعارض منافع: تعارض منافع ندارم.

کلیدواژه ها:

سرمایه اجتماعی ، رشد اقتصادی ، کشورهای عضو سازمان همکاری اسلامی ، پانل کوانتایل ، اعتماد اجتماعی