تاثیر دو قاعده «عقل» و «نقل» در کلام امامیه بر تدوین اصول هفتگانه در دوره صفوی (نمونه موردی: اصل ابری و اصل فصالی)

در اکثر مطالعاتی که تا کنون پیرامون موضوع اصول هفتگانه صورت پذیرفته است، این اصول با نگاهی تقلیل‎گرا در جایگاه هفت نقشمایه یا هفت اسلوب تزئینی تعریف شده‎اند که البته در ارائه این تعاریف نکات مبهم بسیاری وجود دارد. در این مقاله تلاش شده است ضمن پاسخگویی به چرایی تدوین اصول هفتگانه به عنوان بیان مطلوب هنری در عصر شاه تهماسب صفوی، به این پرسش اساسی پرداخته شود که چه تفاوتی میان مفهوم «اصل» با «نقشمایه و اسلوب» وجود دارد؟ هدف از این مقاله بررسی پیوند میان اصول هفتگانه با مفهوم «اصل شریف» در سنت کلامی امامیه است. بر این مبنا ضمن اتخاذ رویکردی تاریخی نگر و با اتکاء به روش توصیفی- تحلیلی، داده‎های جمع‎آوری شده به شیوه مطالعات کتابخانه‎ای مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است. نتایج مطالعات نشان می‎دهد اصول هفتگانه فراتر از روابط شکل و رنگ حاکم بر عناصر بصری تکرار شونده (نقشمایه) و قواعد و ساختار تنظیم کننده این روابط (اسلوب)، به معانی و مفاهیمی عمیق اشاره دارد. اساسا تدوین اصول هفتگانه در عصر شاه تهماسب صفوی و در هنگامه تعریف هویت ملی بر مبنای گفتمان تشیع فقهی نیز بر همین وجوه معنایی استوار شده است. تطبیق میان وجوه معنایی مستور در دو اصل ابری و فصالی با دو قاعده عقل و نقل در سنت کلامی امامیه نشان می‎دهد عقل و نقل به عنوان وجه دلالتگر یا معنایی در صورتبندی این اصول تاثیرگذار بوده‎ و با تنظیم مناسبات فرمی، «نقشمایه» یا «اسلوب» را به جایگاه «اصول» ارتقاء داده است. بر این مبنا می‎توان گفت مناسبات فرمی در اصول هفتگانه بر مبنای دلالت‎های معنایی تعریف شده‎اند.

کلیدواژه ها:

اصول هفتگانه ، کلام امامیه ، قاعده عقل و نقل ، اصل ابری ، اصل فصالی