بررسی نقش زبان عربی در شکل گیری هویت ملی در متون ادبی دوره ی نهضت (النهضه)

دوره نهضت (النهضه) در تاریخ معاصر جهان عرب، فرآیندی پیچیده از نوسازی فرهنگی و بیداری سیاسی است که در آن «زبان عربی» از یک ابزار صرفا ارتباطی به «بنیاد هستی شناختی هویت ملی» تغییر ماهیت داد. این پژوهش با هدف واکاوی نقش محوری زبان در شکل گیری آگاهی ملی، به بررسی متون ادبی این دوره از جمله شعر نئوکلاسیک، مقالات ژورنالیستی و رساله های فکری می پردازد. پرسش اصلی تحقیق بر این محور استوار است که چگونه نخبگان دوره نهضت، زبان عربی را به عنوان عنصری وحدت بخش در برابر سیاست های «ترکی سازی» عثمانی و نفوذ فرهنگی استعمار غرب به کار گرفتند. روش تحقیق در این مقاله، توصیفی-تحلیلی با تکیه بر اسناد کتابخانه ای است. یافته های پژوهش نشان می دهد که در متون ادبی این عصر، زبان عربی به مثابه یک «قلمرو نمادین» عمل کرده است که فراتر از مرزهای جغرافیایی، انسجام بخش ملت متصور عرب بوده است. بر اساس آرای رستمی (۱۴۰۲: ۳۴)، هویت ملی در این دوره نه بر پایه نژاد، بلکه بر پایه «اشتراک در میراث زبانی» بازتعریف شد. همچنین، متون ادبی نشان می دهند که زبان فصیح به عنوان ابزاری برای نقد استبداد و تبیین مفاهیم مدرنی چون «وطن پرستی» و «آزادی» مورد استفاده قرار گرفته است. نوری (۱۴۰۱: ۵۲) تبیین می کند که در این مقطع، زبان عربی نوعی «پناهگاه هویتی» ایجاد کرد که به واسطه آن، شاعران و نویسندگان توانستند پلی میان سنت (تراث) و نوگرایی (تجدد) برقرار کنند. نتیجه گیری تحقیق حاکی از آن است که هویت ملی در دوره نهضت، محصول مستقیم «انقلاب زبانی» در ادبیات بوده است که توانست ذهنیت سنتی را به سوی آگاهی مدرن ملی سوق دهد.

کلیدواژه ها:

دوره نهضت (النهضه) ، هویت ملی ، زبان عربی ، بیداری فرهنگی ، متون ادبی ، ملی گرایی زبانی ، مدرنیته شرقی.