نقش فعالیت های پرورشی و آیینی (نماز، جشن های ملی و مذهبی) در تقویت هویت ملی و دینی دانش آموزان پایه پنجم و ششم ابتدایی

زمینه و هدف: هویت ملی و دینی به عنوان دو مولفه اساسی شخصیت دانش آموزان، نقشی تعیین کننده در شکل گیری باورها، ارزش ها و رفتارهای اجتماعی آنان ایفا می کند. دوره پیش از نوجوانی (پایه های پنجم و ششم ابتدایی) به دلیل حساسیت به شکل گیری هویت و درونی سازی ارزش ها، از اهمیت ویژه ای برخوردار است. فعالیت های پرورشی و آیینی نظیر اقامه نماز جماعت در مدرسه و برگزاری جشن های ملی و مذهبی، بسترهای مناسبی برای انتقال و تقویت این مولفه های هویتی محسوب می شوند. با این حال، تاکنون پژوهش چندانی به واکاوی تجربه زیسته دانش آموزان از این فعالیت ها و تاثیر آن بر هویت ملی و دینی نپرداخته است. هدف پژوهش حاضر، کشف و تبیین نقش فعالیت های پرورشی و آیینی (نماز، جشن های ملی و مذهبی) در تقویت هویت ملی و دینی دانش آموزان پایه پنجم و ششم ابتدایی است.روش شناسی: این پژوهش با رویکرد کیفی و با استفاده از روش پدیدارشناسی توصیفی (Descriptive Phenomenology) انجام شد. جامعه آماری شامل تمامی دانش آموزان پایه پنجم و ششم ابتدایی شهرستان خوسف در سال تحصیلی ۱۴۰۵-۱۴۰۴ بود. نمونه گیری به روش هدفمند معیارمحور (Criterion based Purposeful Sampling) انجام شد و ۱۷ دانش آموز (۹ پسر، ۸ دختر) که حداقل دو سال سابقه مشارکت منظم در فعالیت های نماز جماعت و جشن های ملی و مذهبی مدرسه را داشتند، انتخاب شدند. ابزار گردآوری داده ها، مصاحبه نیمه ساختاریافته عمیق (In depth Semi structured Interview) بود. مصاحبه ها تا مرحله اشباع نظری ادامه یافت و هر مصاحبه بین ۴۵ تا ۷۰ دقیقه به طول انجامید. تحلیل داده ها با استفاده از روش کلایزی (Colaizzi, ۱۹۷۸) شامل هفت مرحله (خوانش مکرر، استخراج عبارات مهم، تدوین معانی ضمنی، دسته بندی در تم ها، توصیف جامع، تایید توسط مشارکت کنندگان و بازگشت به ادبیات نظری) انجام شد. برای تامین اعتمادپذیری یافته ها، از معیارهای لینکلن و گوبا (قابلیت باور، قابلیت انتقال، قابلیت اطمینان و تاییدپذیری) استفاده گردید.یافته ها: تحلیل مصاحبه ها منجر به استخراج ۵ تم اصلی، ۱۳ تم فرعی و ۴۲ کد اولیه گردید. تم های اصلی عبارتند از: ۱) معنایابی و تعلق خاطر به آیین های جمعی (شامل زیرتم های: لذت از همصدایی در نماز جماعت، حس تعلق به جماعت مسلمانان، افتخار به حضور در جشن های ملی)، ۲) درونی سازی ارزش های اخلاقی و دینی (شامل زیرتم های: مسئولیت پذیری در قبال نماز، صداقت و راستگویی الهام گرفته از سیره معصومین، احترام به والدین و بزرگترها)، ۳) افزایش دانش و آگاهی تاریخی و مذهبی (شامل زیرتم های: آشنایی با شخصیت های ملی و مذهبی، درک مفاهیم انتزاعی وطن و انقلاب، تمایز بین فرهنگ اصیل و خرافات)، ۴) تقویت همبستگی و انسجام اجتماعی (شامل زیرتم های: کاهش تعارضات قومی و محلی، افزایش روحیه همکاری در فعالیت های گروهی، شکل گیری دوستی های پایدار مبتنی بر ارزش های مشترک)، و ۵) شکل گیری هویت دوگانه متعادل (ملی دینی) (شامل زیرتم های: احساس غرور دوگانه به ایران و اسلام، توانایی تلفیق ارزش های مدرن و سنتی، مقاومت در برابر هجمه های فرهنگی بیگانه). همچنین شرکت کنندگان به عوامل تسهیل گر (جو صمیمی مدرسه، تشویق معلمان، مشارکت والدین) و عوامل بازدارنده (اجبار در شرکت، یکنواختی برنامه ها، عدم توضیح فلسفه فعالیت ها) نیز اشاره کردند.نتیجه گیری: فعالیت های پرورشی و آیینی در مدرسه، به شرط آنکه با رویکرد مشارکتی، معنا محور و توام با درک عمیق از فلسفه آن ها طراحی و اجرا شوند، نقشی بنیادین در تقویت هویت ملی و دینی دانش آموزان پایه پنجم و ششم ابتدایی ایفا می کنند. این فعالیت ها از مسیر ایجاد تعلق عاطفی، درونی سازی ارزش ها و دانش افزایی، به شکل گیری هویتی متعادل و منسجم کمک می نمایند. پیشنهاد می شود برنامه ریزان پرورشی، به جای تاکید بر جنبه های تشریفاتی و اجباری، بر کیفیت تعامل، مشارکت دانش آموزان در طراحی فعالیت ها، و تبیین فلسفه آیین ها متمرکز شوند.

کلیدواژه ها:

فعالیت های پرورشی ، فعالیت های آیینی ، نماز جماعت ، جشن های ملی و مذهبی ، هویت ملی ، هویت دینی ، دانش آموزان پایه پنجم و ششم ، مطالعه پدیدارشناختی.