نقش اردوهای تربیتی و بازدیدهای علمی در تقویت مسئولیت پذیری اجتماعی و همکاری گروهی دانش آموزان پایه پنجم و ششم ابتدایی

زمینه و هدف: اردوهای تربیتی و بازدیدهای علمی به عنوان یکی از موثرترین روش های یادگیری تجربی در دوره ابتدایی، فرصت های منحصربه فردی برای پرورش مهارت های اجتماعی و اخلاقی دانش آموزان فراهم می آورند. با این حال، اغلب پژوهش های انجام شده بر جنبه های آموزشی و شناختی این فعالیت ها متمرکز بوده و ابعاد تربیتی و اجتماعی آن به ویژه در مورد دانش آموزان پایه پنجم و ششم ابتدایی کمتر مورد مطالعه قرار گرفته است. هدف پژوهش حاضر، کشف و تبیین نقش اردوهای تربیتی و بازدیدهای علمی در تقویت مسئولیت پذیری اجتماعی و همکاری گروهی دانش آموزان پایه پنجم و ششم ابتدایی از طریق واکاوی تجربه زیسته آنان است.روش شناسی: این پژوهش با رویکرد کیفی و با استفاده از روش پدیدارشناسی توصیفی (Descriptive Phenomenology) انجام شد. جامعه آماری شامل تمامی دانش آموزان پایه پنجم و ششم ابتدایی شهرستان خوسف (استان خراسان جنوبی) در سال تحصیلی ۱۴۰۵-۱۴۰۴ بود که حداقل یک بار تجربه مشارکت در اردوی تربیتی یا بازدید علمی (نظیر اردوی راهیان نور، بازدید از صنایع دستی، اردوی طبیعت گردی، یا بازدید از موزه) را داشتند. نمونه گیری به روش هدفمند معیارمحور (Criterion based Purposeful Sampling) انجام شد و ۱۵ دانش آموز (۸ پسر، ۷ دختر) که دارای تجربه غنی و تنوع در نوع اردوها بودند، انتخاب گردیدند. ابزار گردآوری داده ها، مصاحبه نیمه ساختاریافته عمیق (In depth Semi structured Interview) بود. مصاحبه ها تا مرحله اشباع نظری ادامه یافت و هر مصاحبه بین ۴۵ تا ۷۵ دقیقه به طول انجامید. تحلیل داده ها با استفاده از روش هفت مرحله ای کلایزی (Colaizzi, ۱۹۷۸) انجام شد. برای تامین اعتمادپذیری یافته ها، از معیارهای چهارگانه لینکلن و گوبا (قابلیت باور، قابلیت انتقال، قابلیت اطمینان و تاییدپذیری) استفاده گردید.یافته ها: تحلیل مصاحبه ها منجر به استخراج ۶ تم اصلی، ۱۷ تم فرعی و ۵۳ کد اولیه گردید. تم های اصلی عبارتند از: ۱) تقسیم کار و هماهنگی جمعی در انجام وظایف اردو (شامل زیرتم های: مسئولیت پذیری در قالب گروه های کوچک، تقسیم عادلانه کارها، احساس کارآمدی در انجام وظیفه محوله)، ۲) کمک به دیگران و رفتارهای نوع دوستانه در شرایط غیرمنتظره (شامل زیرتم های: یاری رساندن به دوستان خسته یا بیمار، تقسیم غذا و وسایل شخصی، حمایت عاطفی از همسالان مضطرب)، ۳) تاب آوری و حل مسئله گروهی در مواجهه با چالش های عملی (شامل زیرتم های: تصمیم گیری جمعی در مواقع بحرانی، تحمل شرایط سخت (گرما، سرما، خستگی)، خلاقیت در حل مشکلات پیش بینی نشده)، ۴) احساس تعلق و دلبستگی به گروه و مسئولیت در قبال موفقیت جمعی (شامل زیرتم های: افتخار به پیشرفت گروه، نگرانی از عقب ماندن گروه، احساس وظیفه برای حفظ ایمنی و سلامت دیگران)، ۵) انتقال مهارت های همکاری از اردو به محیط مدرسه و خانه (شامل زیرتم های: استفاده از تجارب اردو در پروژه های گروهی کلاس، کمک به همکلاسی های ضعیف تر در درس، مشارکت بیشتر در کارهای منزل)، و ۶) شناسایی موانع و عوامل تسهیل گر اثربخشی اردوها (شامل زیرتم های: نقش راهنما و مربی کارآمد، کیفیت برنامه ریزی و تنوع فعالیت ها، مدت زمان و تعداد دفعات اردوها).نتیجه گیری: اردوهای تربیتی و بازدیدهای علمی، به شرط آنکه با برنامه ریزی مشارکتی، نظارت موثر مربیان و تنوع فعالیت ها همراه باشند، نقش بسزایی در تقویت مسئولیت پذیری اجتماعی و همکاری گروهی دانش آموزان پایه پنجم و ششم ابتدایی ایفا می کنند. این فعالیت ها از مسیر ایجاد تجارب عملی و عینی در موقعیت های واقعی و نیمه واقعی، به انتقال مهارت های اجتماعی به بسترهای دیگر زندگی (مدرسه و خانه) کمک می نمایند. پیشنهاد می شود برنامه ریزان آموزشی و مربیان پرورشی، اردوهای تربیتی را نه به عنوان یک فعالیت تفریحی حاشیه ای، بلکه به عنوان بخشی اساسی از برنامه درسی تربیت اجتماعی در نظر گرفته و برای افزایش کیفیت و تداوم آن سرمایه گذاری کنند.

کلیدواژه ها:

اردوهای تربیتی ، بازدیدهای علمی ، مسئولیت پذیری اجتماعی ، همکاری گروهی ، دانش آموزان پایه پنجم و ششم ، مطالعه پدیدارشناختی.