ارزیابی تاثیر شواهد مبتنی بر داده های واقعی (Real-World Evidence) بر فرآیند خط مشی گذاری سلامت در ایران

در سال های اخیر، استفاده از شواهد مبتنی بر داده های واقعی (Real-World Evidence – RWE) به عنوان مکمل شواهد حاصل از کارآزمایی های بالینی تصادفی شده، به یکی از محورهای اصلی خط مشی گذاری سلامت در سطح جهانی تبدیل شده است. در ایران نیز افزایش حجم داده های واقعی ناشی از سامانه های اطلاعات سلامت، پرونده های الکترونیک، پایگاه های بیمه ای و طرح های ملی ثبت بیماری، فرصت تازه ای برای ارتقای کیفیت تصمیم گیری های سیاستی فراهم کرده است. هدف این مطالعه، ارزیابی تاثیر شواهد مبتنی بر داده های واقعی بر فرآیند خط مشی گذاری سلامت در ایران و تبیین چگونگی به کارگیری این نوع شواهد در مراحل مختلف چرخه سیاست گذاری سلامت است.روش شناسی: این پژوهش به صورت یک مطالعه کاربردی با رویکرد تحلیلی توصیفی و تمرکز بر روش کیفی اکتشافی انجام شد. داده ها از طریق مرور اسناد و گزارش های سیاستی مرتبط با نظام سلامت ایران، تحلیل محتوای برنامه ها و سیاست های کلان، و انجام مصاحبه های نیمه ساختاریافته با خبرگان شامل مدیران ارشد سلامت، سیاست گذاران، پژوهشگران حوزه سلامت و متخصصان نظام اطلاع رسانی سلامت گردآوری شد. نمونه گیری به صورت هدفمند و گلوله برفی، تا رسیدن به اشباع نظری ادامه یافت. داده های به دست آمده با روش تحلیل مضمون (Thematic Analysis) کدگذاری، طبقه بندی و تفسیر شدند و مضامین اصلی مرتبط با استفاده از شواهد مبتنی بر داده های واقعی در خط مشی گذاری سلامت در ایران استخراج گردید.یافته ها: نتایج مطالعه نشان داد شواهد مبتنی بر داده های واقعی در ایران، به طور فزاینده ای در سه حوزه اصلی خط مشی گذاری سلامت مورد استفاده قرار می گیرند:۱. طرح ریزی و تدوین سیاست ها: داده های واقعی حاصل از سامانه های ثبت بیماری، داده های بیمه ای و پایگاه های اطلاعات بیمارستانی، در شناسایی اولویت های سلامت، پایش الگوهای بیماری، برآورد بار بیماری ها و طراحی بسته های خدمتی نقش موثر داشته اند.۲. اجرا و مدیریت سیاست ها: RWE در اصلاح راهنماهای بالینی، هدفمندسازی یارانه های دارویی، مدیریت منابع مالی سلامت، ارزیابی عملکرد مراکز ارائه دهنده خدمات، و تصمیم گیری در مورد پوشش بیمه ای مداخلات تشخیصی و درمانی به کار گرفته شده است.۳. ارزیابی و بازنگری سیاست ها: داده های واقعی در ارزیابی اثربخشی و کارآیی برنامه های ملی، رصد پیامدهای ناخواسته مداخلات سلامت، پایش شاخص های عدالت در سلامت و اصلاح تدریجی سیاست ها نقش کلیدی ایفا کرده اند.با این حال، یافته ها حاکی از وجود چالش های ساختاری و اجرایی است؛ از جمله: پراکندگی و جزیره ای بودن پایگاه های داده، ضعف زیرساخت های تبادل اطلاعات، عدم استانداردسازی داده ها، محدودیت در کیفیت و کامل بودن داده های ثبت شده، کمبود ظرفیت تحلیلی برای تبدیل داده خام به شواهد قابل اتکا، و فاصله میان تولیدکنندگان شواهد و سیاست گذاران. علاوه بر این، موانع حقوقی و اخلاقی در دسترسی به داده ها، نبود چارچوب های شفاف حکمرانی داده و فقدان پروتکل های مشخص برای استفاده از RWE در فرآیند تصمیم گیری، میزان بهره برداری موثر از این ظرفیت را محدود کرده است.نتیجه گیری: ارزیابی انجام شده نشان می دهد که شواهد مبتنی بر داده های واقعی توانسته اند در سال های اخیر به صورت ملموس بر فرآیند خط مشی گذاری سلامت در ایران اثرگذار باشند و به ارتقای شفافیت، پاسخ گویی و کارآمدی تصمیمات سیاستی کمک کنند؛ با این وجود، استفاده از RWE هنوز در مرحله گذار از وضعیت «فرصت نوظهور» به «جزئی نهادینه شده از نظام تصمیم گیری» قرار دارد. برای تقویت نقش RWE در خط مشی گذاری سلامت در ایران، تقویت زیرساخت های ملی داده، یکپارچه سازی سامانه های اطلاعات سلامت، استانداردسازی فرایند ثبت داده، توسعه چارچوب حکمرانی داده و ارتقای سواد داده ای سیاست گذاران ضروری است. همچنین ایجاد سازوکارهای نهادی برای گفت وگوی منظم بین پژوهشگران، متخصصان داده و تصمیم گیران، می تواند زمینه سیاست گذاری مبتنی بر شواهد واقعی را فراهم سازد و مسیر حرکت نظام سلامت ایران را به سوی تصمیم گیری های اثربخش تر، عادلانه تر و پاسخ گوتر هموار کند.