سیاست در آیینه ی اخلاق:نگاهی تحلیلی به قابوسنامه و سیاستنامه

ادبیات تعلیمی یکی از محورهای مهم تحلیل آثار ادبی در امر نقد محسوب می شود که برای مقوله ی اخلاق اهمیت ویژه ای قائل است. سیاستنامه و قابوس نامه از آثار ارزشمند و ادبی، تاریخی و اجتماعی و سیاسی مشهور زبان ادبیات فارسی هستند که به این موضوع توجه نموده اند. این پژوهش با توجه به اهمیت اخلاق و تعالیم حکمی در زندگی انسان ها، بنا دارد تا به بررسی مضامین اخلاقی و حکمی این دو اثر بپردازد. لذا به همین منظور بازخوانی نکات و مضامین اخلاقی و سپس به تحلیل محتوای آن ها براساس آیات و احادیث و فرامین دینی پرداخته است. اندیشه ی سیاسی در ادب تعلیمی فارسی، به ویژه در دو اثر برجسته ی قابوسنامه اثرعنصرالمعالی کیکاووس و سیاستنامه اثر خواجه نظام الملک، پیوندی عمیق میان سیاست واخلاق برقرار می کند. این دو متن، اگرچه در بسترهای متفاوت تاریخی و با هدف هایی متمایز نوشته شده اند، هر دو بر این باورند که پایداری قدرت و سامان جامعه بدون التزام به فضایل اخلاقی ممکن نیست. در قابوسنامه، سیاست بیش از آنکه صرفا برای حکومت باشد، بخشی از تربیت فردی اجتماعی است و بر خرد، عدالت، میانه روی، تدبیر و رعایت حقوق دیگران استوار است. درسیاستنامه نیز حکومت زمانی مشروع و کارآمد تلقی می شود که سلطان و کارگزاران او از عدالت، دادگستری، پرهیز از ظلم و رعایت مصالح رعیت برخوردار باشند. بررسی تطبیقی این دو اثر نشان می دهد که اخلاق در آن ها نه امری حاشیه ای، بلکه بنیاد سیاست ورزی مطلوب است. دراین نگاه، سیاست از اخلاق جدا نیست و قدرت، هنگامی ارزشمند است که در خدمت اصلاح جامعه، حفظ نظم و تامین آسایش مردم قرار گیرد. بنابراین، قابوسنامه و سیاستنامه را می توان دو نمونه ی مهم از سنت اخلاق محور سیاست در فرهنگ ایرانی-اسلامی دانست که در آن، حاکم خوب کسی است که پیش از هر چیز، صاحب فضیلتهای اخلاقی باشد.

کلیدواژه ها:

مضامین اخلاقی ، ادبیات تعلیمی ، سیاست ، حکمت.