بازتعریف توسعه پایدار در جمهوری اسلامی ایران از منظر آرا و اندیشه های مقام معظم رهبری

این پژوهش با هدف بازتعریف چارچوب مفهومی توسعه پایدار در جمهوری اسلامی ایران بر مبنای گفتمان و رهنمودهای مقام معظم رهبری و تحلیل پیوند آن با شاخص های عینی توسعه انجام شده است. مطالعه حاضر کاربردی–توسعه ای و با رویکرد ترکیبی (کیفی–کمی) انجام شد. در بخش کیفی، ۵۳ سخنرانی و ۱۲ پیام راهبردی رهبر انقلاب اسلامی در بازه ۱۳۶۸ تا ۱۴۰۲ و اسناد بالادستی مانند بیانیه گام دوم انقلاب و سیاست های کلی نظام، با روش فراتحلیل و تحلیل مضمون شش مرحله ای براون و کلارک کدگذاری شدند. روایی تحلیل با استفاده از دو کدگذار مستقل و ضریب کاپای کوهن (۰٫۸۲) تضمین گردید. در بخش کمی، شاخص های توسعه انسانی (HDI)، عملکرد زیست محیطی (EPI)، سهم شرکت های دانش بنیان، صادرات غیرنفتی، سهم انرژی های تجدیدپذیر و نرخ مهاجرت نخبگان در بازه ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۳ از منابع معتبر بین المللی و ملی گردآوری و تحلیل مقایسه ای شد. چهار محور بنیادین در گفتمان رهبری شناسایی شد: عدالت اجتماعی و منطقه ای (۳۷٪ مضامین)، اقتصاد مقاومتی و استقلال ملی (۲۹٪)، حفاظت از محیط زیست به عنوان تکلیف شرعی و اخلاقی (۲۱٪) و فرهنگ سازی ملی و تقویت سرمایه انسانی جوان (۱۳٪). در داده های کمی، شاخص توسعه انسانی ایران از ۰٫۷۰۷ (۲۰۱۰) به ۰٫۷۸۳ (۲۰۲۲) ارتقا یافت، سهم اقتصاد دانش بنیان از ۱٫۵٪ به ۴٫۲٪ رسید و صادرات غیرنفتی ۳۵٪ رشد داشت. با این حال، شکاف توسعه منطقه ای تا ۰٫۲ واحد پابرجاست، رتبه ایران در EPI در سال ۲۰۲۲ برابر با ۶۷ است و سهم انرژی های تجدیدپذیر تنها ۱٫۲٪ می باشد. یافته ها نشان می دهد توسعه پایدار در ایران نیازمند بازتعریفی بومی و تمدنی بر پایه عدالت اجتماعی، تاب آوری اقتصادی، اخلاق زیست محیطی و تقویت سرمایه انسانی است. این چارچوب می تواند سیاست گذاری ملی را همسو با ارزش های انقلاب اسلامی کرده و ارتقای شاخص های جهانی و حرکت به سوی الگوی ایرانی–اسلامی پیشرفت را تسهیل نماید.این پژوهش با هدف بازتعریف چارچوب مفهومی توسعه پایدار در جمهوری اسلامی ایران بر مبنای گفتمان و رهنمودهای مقام معظم رهبری و تحلیل پیوند آن با شاخص های عینی توسعه انجام شده است. مطالعه حاضر کاربردی–توسعه ای و با رویکرد ترکیبی (کیفی–کمی) انجام شد. در بخش کیفی، ۵۳ سخنرانی و ۱۲ پیام راهبردی رهبر انقلاب اسلامی در بازه ۱۳۶۸ تا ۱۴۰۲ و اسناد بالادستی مانند بیانیه گام دوم انقلاب و سیاست های کلی نظام، با روش فراتحلیل و تحلیل مضمون شش مرحله ای براون و کلارک کدگذاری شدند. روایی تحلیل با استفاده از دو کدگذار مستقل و ضریب کاپای کوهن (۰٫۸۲) تضمین گردید. در بخش کمی، شاخص های توسعه انسانی (HDI)، عملکرد زیست محیطی (EPI)، سهم شرکت های دانش بنیان، صادرات غیرنفتی، سهم انرژی های تجدیدپذیر و نرخ مهاجرت نخبگان در بازه ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۳ از منابع معتبر بین المللی و ملی گردآوری و تحلیل مقایسه ای شد. چهار محور بنیادین در گفتمان رهبری شناسایی شد: عدالت اجتماعی و منطقه ای (۳۷٪ مضامین)، اقتصاد مقاومتی و استقلال ملی (۲۹٪)، حفاظت از محیط زیست به عنوان تکلیف شرعی و اخلاقی (۲۱٪) و فرهنگ سازی ملی و تقویت سرمایه انسانی جوان (۱۳٪). در داده های کمی، شاخص توسعه انسانی ایران از ۰٫۷۰۷ (۲۰۱۰) به ۰٫۷۸۳ (۲۰۲۲) ارتقا یافت، سهم اقتصاد دانش بنیان از ۱٫۵٪ به ۴٫۲٪ رسید و صادرات غیرنفتی ۳۵٪ رشد داشت. با این حال، شکاف توسعه منطقه ای تا ۰٫۲ واحد پابرجاست، رتبه ایران در EPI در سال ۲۰۲۲ برابر با ۶۷ است و سهم انرژی های تجدیدپذیر تنها ۱٫۲٪ می باشد. یافته ها نشان می دهد توسعه پایدار در ایران نیازمند بازتعریفی بومی و تمدنی بر پایه عدالت اجتماعی، تاب آوری اقتصادی، اخلاق زیست محیطی و تقویت سرمایه انسانی است. این چارچوب می تواند سیاست گذاری ملی را همسو با ارزش های انقلاب اسلامی کرده و ارتقای شاخص های جهانی و حرکت به سوی الگوی ایرانی–اسلامی پیشرفت را تسهیل نماید.

کلیدواژه ها:

الگوی اسلامی- ایرانی ، اقتصاد مقاومتی ، بیانیه گام دوم انقلاب ، توسعه مانا ، فرهنگ سازی ملی