تحول نظام زمین داری و مالیات ستانی در ایران پس از یورش مغول

در پی یورش مغول به ایران در سده هفتم هجری، ساختارهای سنتی نظام زمین داری و شیوه های مالیات ستانی که بر میراث پیشامغولی استوار بود، دستخوش دگرگونی های عمیق شد. این مقاله مروری، با اتکا به پژوهش های تاریخی موجود، به بررسی روند تحول مالکیت اراضی، شکل گیری و گسترش اقطاع و تیول، تغییر جایگاه موقوفات و اراضی دیوانی، و نیز دگرگونی شیوه های گردآوری مالیات در دوره ایلخانی و پس از آن می پردازد. در این راستا، نخست تاثیر تخریب های اولیه و فروریزی شبکه های آبیاری و کشاورزی بر کاهش پایه های مالیاتی و جابه جایی جمعیت روستایی بررسی می شود؛ سپس چگونگی استقرار دستگاه دیوانی مغول، نقش دیوان سالاران ایرانی در تعدیل و نهادینه سازی نظام مالیاتی جدید، و پیامدهای آن بر مناسبات میان دولت مرکزی، نخبگان نظامی و مالکان محلی تحلیل می گردد. مقاله نشان می دهد که هرچند ورود مغولان در کوتاه مدت به بحران و آشفتگی در تولید کشاورزی و وصول مالیات انجامید، اما در بلندمدت به تلفیقی از سنت های پیشین ایرانی اسلامی با نیازهای مالی و نظامی دولت ایلخانی انجامید که الگوی زمین داری و مالیات ستانی در ایران دوره های بعد را به گونه ای پایدار تحت تاثیر قرار داد. این مرور ضمن جمع بندی دیدگاه های متفاوت پژوهشگران، خلاهای پژوهشی موجود، به ویژه در زمینه داده های محلی و اسنادی، را نیز برجسته می سازد.کلیدواژه ها:ایران دوره ایلخانی؛ یورش مغول؛ نظام زمین داری؛ مالیات ستانی؛ اقطاع و تیول؛ اراضی دیوان.