توافق نامه ۱۹۰۷م. و فهم تحولات نظام بین الملل در پایان بازی بزرگ

بر خلاف رویکرد غالب بسیاری از پژوهشگران که توافق­نامه آگوست ۱۹۰۷م. را امری منطقه­ای و حتی برخی آن را محدود به ایران قلمداد کرده­اند، به نظر می­رسد شرایط بین­المللی در پیدایش آن نقش اصلی را عهده­دار بوده است. این توافق­نامه نه تنها ناشی از تمایل روسیه و بریتانیا، بلکه پیامد الزامات نظام بین­الملل در دوره صلح مسلح بود. هر دو ابرقدرت خواستار کسب بیشترین امتیاز در محیط بازی بزرگ بودند؛ ولی ظهور سیاست خارجی تهاجمی آلمان مانع از تحقق خواست آن دو و استمرار بازی بزرگ گردید. در حقیقت، آلمان­ها در تلاش برای تغییر بازی با حاصل جمع صفر روسیه و بریتانیا با یک استراتژی بهینه بودند. در نتیجه این وضعیت نوپدید، یعنی ظهور رایش دوم در آلمان، توافق­نامه ۱۹۰۷م. جهت رفع اختلافات دو طرف در مناطق محل نزاع، در سنت پترزبورگ امضا گردید. شناسایی و فهم پیامدهای تحولات ساختاری نظام بین الملل دوره صلح مسلح بر تغییر الگوی رفتاری روسیه تزاری و بریتانیا و نیز چگونگی واکنش آن ها به این تحولات - شکل گیری توافق نامه ۱۹۰۷م. - با بهره­گیری از رهیافت نوواقع­گرایی ساختاری پرسش این پژوهش است. فرضیه تحقیق بر این است که ظهور قدرت منازعه­گر آلمان به مثابه موتور شتاب­دهنده به تحولات بین روس و انگلیس در آسیا عمل کرد. یافته ها نشان می دهد که از سال های۱۹۰۰م. تا ۱۹۰۷م. باوجود ادامه رقابت روسیه و بریتانیا در آسیا، نه تنها درگیری بریتانیا در سه جنگ بوئر، ترانسوالیا و تبت و شکست روسیه در جنگ موکدن - که با کارشکنی هر دو ابرقدرت علیه یکدیگر همراه بود - بلکه مهم­تر از آن، ظهور سیاست خارجی تهاجمی هلشتاین در دولت بولو به مثابه موتور شتاب­دهنده تحولات بین­المللی، عامل اصلی نزدیکی روس و انگلیس با هدایت فرانسه شد.

کلیدواژه ها:

ایران ، آلمان ، بازی بزرگ ، بریتانیا ، تعادل سازی ، توافق نامه ۱۹۰۷م ، روسیه