پیامدهای اقتصادی گسترش املاک خصوصی رضاشاه در کرمانشاهان (۱۳۰۴- ۱۳۲۰ه.ش)

در پایان دوره قاجار، با تجاری شدن کشاورزی و سودآوری صادرات کشاورزی، زمین داری اهمیت اقتصادی بیشتری یافت. در نتیجه، علاوه بر دیوان سالاران، بسیاری از بازرگانان نیز سرمایه ­های بازرگانی خود را در خرید زمین کشاورزی به کار گرفتند. کارکرد کسب منزلت طبقاتی در کنار سودآوری روزافزون زمین داری، باعث می ­شد تا رضاشاه نیز همانند شاهان پیشین با دست ­اندازی بر زمین­ های مالکان قدیمی به شیوه ­های شبه ­قانونی و فراقانونی، در مدتی کوتاه املاک گسترده ­ای در بیشتر ایالت ­های مهم کشاورزی ایران از جمله مازندران و کرمانشاهان به دست آورده و به بزرگ ترین زمین دار ایران تبدیل شود. این پژوهش با تمرکز بر املاک گسترده رضاشاه در ایالت کرمانشاه، به دنبال پاسخ به این پرسش است که شکل ­گیری املاک پهلوی در کرمانشاهان چه پیامدهای اقتصادی در کشت وزرع و مدرن­سازی کشاورزی منطقه به دنبال داشت؟ در این مقاله که بیشتر اتکای آن به اسناد آرشیوی است، کوشش شده تا با داده­ کاوی و به روش تحلیلی - توصیفی پیامدهای اقتصادی گسترش املاک رضاشاه بر تغییر الگوی کشت و مدرن ­سازی کشاورزی دستوری منطقه بررسی شود. یافته­ های پژوهش نشانگر آن است که در بعد اقتصادی ساخت کارخانه قند شاه­ آباد و کارخانه­ های پنبه پاک کنی در راستای پیوند میان کشاورزی و صنعت و افزایش بهره ­وری املاک شاه بود؛ اما به تدریج کشت چغندرقند به عنوان یک محصول جدید در کل این ایالت افزایش یافت. با به کارگیری تراکتور و ماشین ­آلات صنعتی، زمینه­ ای برای گذار از کشاورزی سنتی در منطقه فراهم آمد، محصولات تازه­ ای معرفی شد و با برپایی دبستان ­های فلاحتی زمینه ­ای برای معرفی کشاورزی علمی فراهم گردید.

کلیدواژه ها:

بزرگ مالکی ، رضاشاه ، صنعتی سازی کشاورزی ، کرمانشاه ، کشاورزی تجاری