رویت خداوند در کلام اسلامی و بازتاب آن در آثار فردوسی و سنایی

فرقه های کلامی اسلامی در مسئله امکان رویت خداوند در دنیا و آخرت اختلاف نظر اساسی دارند؛ اشاعره و ماتریدیه قائل به رویت هستند و معتزله آن را رد می کند. این نزاع کلامی در شعر شاعران فارسی زبان به ویژه در آثار حماسی و عرفانی بازتاب یافته است. این جستار با هدف شناخت دقیق تر مبانی کلامی حاکم بر اندیشه های فردوسی و سنایی غزنوی درباره رویت خداوند و تبیین موضع هر یک در قبال آرای اشاعره و معتزله، به روش توصیفی-تحلیلی و با تکیه بر منابع کتابخانه ای انجام شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که سنایی در اساس اندیشه های کلامی با اشاعره مخالفت کرده و در بحث توحید، خدایی را معرفی می کند که بر اساس دیدگاه عرفا، محبوب و معشوق و لطیف است و بدین ترتیب پایه اصلی خداشناسی اشاعره را نمی پذیرد و منکر رویت خداوند می شود. در مقابل، در اشعار فردوسی شواهد متعددی وجود دارد که نشان می دهد اندیشه ها و گرایش های فرقه معتزله در آن مشهود و ملموس است و او نیز بر این باور است که خداوند با چشم سر قابل رویت نیست. نتیجه آنکه هر دو شاعر اگرچه از مسیری متفاوت (فردوسی با گرایش معتزلی و سنایی با رویکرد عرفانی) به این مسئله نگریسته اند، اما در نفی رویت حسی خداوند هم داستان هستند.

کلیدواژه ها:

معتزله ، اشاعره ، رویت خداوند ، فردوسی ، سنایی غزنوی.