کاوشی کیفی در چالش های عاطفی-اجتماعی-اخلاقی و راهکارهای تاب آوری دانش آموزان تیزهوش: دیدگاه متخصصان آموزش استعدادهای درخشان

زمینه دانش آموزان تیزهوش، علی رغم توانمندی های شناختی برجسته، با چالش های چندلایه عاطفی-اجتماعی و اخلاقی مواجه اند؛ از جمله کمال گرایی ناسالم، انزوای پارادوکسیکال، فشارهای محیطی شدید و تعارض های ارزشی مانند رقابت ناسالم، بی صداقتی تحصیلی تحت فشار و تضاد بین خودمحوری استعداد و تعهد به عدالت و خیر جمعی. این چالش ها نه تنها سلامت روان، بلکه رشد اخلاقی و هوش اخلاقی آنان را تهدید می کند. مطالعات اخیر نقش تفاوت های جنسیتی در این مشکلات را مطرح می کنند، مانند کمبود رفتارهای اجتماعی در دختران و مشکلات رفتاری در پسران (زرافشان و همکاران، ۲۰۱۹). این مطالعه به تبیین عمیق این ابعاد و شناسایی راهکارهای تاب آورانه از دیدگاه متخصصان ایرانی پرداخت. روش پژوهش حاضر، رویکرد کیفی پدیدارشناسی توصیفی؛ نمونه گیری هدفمند و گلوله برفی از ۱۶ متخصص (۹ مشاور و ۷ معلم با حداقل ۵ سال تجربه در مدارس تیزهوشان تهران و اصفهان)؛ مصاحبه نیمه ساختاریافته عمیق؛ تحلیل با روش کلایزی (کلایزی، ۱۹۷۸) و روش مثلث سازی برای اعتبار (کریول، ۲۰۱۳). یافته ها چهار مضمون اصلی و ۱۴ زیرمضمون استخراج شد (جدول ۱). در این مطالعه، یافته ها همسو با مطالعات روان شناسی تربیتی در ایران است که بر نقش نیازهای اساسی روان شناختی در کاهش فشارهای محیطی و وابستگی های ناسالم تاکید دارند (حکیم و جرفی، ۱۴۰۴). همچنین، مطالعات نشان دهنده تاثیر برنامه های مداخله ای مانند تنظیم هیجان خانوادگی بر بهبود تنظیم اجتماعی-عاطفی-تحصیلی است (رنجبر و همکاران، ۲۰۲۴). نتایج نشان داد تمرکز صرف بر پیشرفت شناختی بدون حمایت عاطفی-اجتماعی-اخلاقی، می تواند به تخریب ارزش های اخلاقی، کاهش مسئولیت پذیری اجتماعی و آسیب به سلامت روان این استعدادهای ملی منجر شود. پیشنهاد می شود برنامه های پرورشی مدارس تیزهوشان با آموزش هوش اخلاقی، مهارت های استدلال اخلاقی، تقویت نیازهای اساسی روان شناختی، فعالیت های تعهد اجتماعی و توجه به تفاوت های جنسیتی بازطراحی شود تا تیزهوشان نه تنها موفق، بلکه مسئول، عادل و متعهد به خیر عمومی پرورش یابند.

کلیدواژه ها:

سلامت روان دانش آموزان ، تیزهوشی ، چالش های عاطفی-اجتماعی-اخلاقی ، هوش اخلاقی ، تاب آوری ، بی صداقتی تحصیلی ، تربیت چندبعدی ، تفاوت جنسیتی.