تحلیل محتوای کتب مطالعات اجتماعی دوره ی ابتدایی ازحیث میزان توجه به مولفه های مفاهیم شهروندی

آموزش شهروندی در دوره ابتدایی به عنوان زیربنای تربیت اجتماعی، نقشی کلیدی در شکل گیری هویت و مهارت های مدنی دانش آموزان ایفا می کند. هدف از این پژوهش، تحلیل محتوای کتب مطالعات اجتماعی پایه های سوم تا ششم ابتدایی از منظر میزان توجه به مولفه های شهروندی و ارزیابی تعادل میان ابعاد دانش، ارزش و مهارت بود. این مطالعه با پاسخ به این پرسش انجام شد که آیا کتب درسی با افزایش پایه تحصیلی، روندی منسجم و متناسب با رشد شناختی دانش آموزان در پرورش شهروند فعال دارند یا خیر. این پژوهش از نوع توصیفی-تحلیلی و با استفاده از روش «تحلیل محتوا» انجام شده است. جامعه آماری شامل کلیه کتب درسی مطالعات اجتماعی پایه های سوم تا ششم ابتدایی بود که به روش سرشماری مورد بررسی قرار گرفتند. ابزار گردآوری داده ها، چک لیست محقق ساخته ای بود که بر اساس مدل های نظری شهروندی و اسناد بالادستی (مانند سند تحول بنیادین) طراحی و روایی و پایایی آن تایید شد. داده ها در دو سطح کیفی و کمی (شمارش فراوانی جملات و تصاویر) تحلیل گردیدند. نتایج نشان داد که کتب مطالعات اجتماعی در تمام پایه ها دارای محتوای غنی از مفاهیم شهروندی هستند، اما توزیع این مفاهیم متعادل نیست. در پایه های سوم و چهارم، تاکید نسبی بر «ارزش ها و نگرش ها» و «دانش و آگاهی» مشاهده می شد. با این حال، در پایه های پنجم و ششم، غلبه مطلق بر مولفه (مهارت ها و رفتارها) (شامل تفکر انتقادی، کار گروهی و مشارکت) مشهود است. همچنین، یافته ها نشان دهنده یک شکاف معنادار میان حجم متن و تعداد تصاویر مرتبط با شهروندی است؛ به طوری که در پایه ششم، مولفه های «دانش و آگاهی» فاقد هرگونه بازنمایی بصری بودند و مجموع تصاویر مرتبط با شهروندی در این پایه نسبت به حجم متن بسیار ناچیز بود. اگرچه برنامه درسی مطالعات اجتماعی با افزایش پایه تحصیلی، به سمت تقویت مهارت های کنشگری و مشارکت حرکت می کند که با اهداف تربیتی همسو است، اما عدم تعادل در پوشش بصری و کاهش بیش ازحد مفاهیم دانشی در پایه های بالاتر، می تواند منجر به ناقص ماندن فرآیند جامعه پذیری شود. پیشنهاد می شود برای ارتقای کیفیت آموزش شهروندی، ضمن غنی سازی محتوای بصری کتب درسی، تعادل بیشتری میان ابعاد دانش، ارزش و مهارت برقرار گردد و فعالیت های عملی تری برای تقویت مهارت های شهروندی در نظر گرفته شود.

کلیدواژه ها:

تحلیل محتوا ، مطالعات اجتماعی ، مفاهیم شهروندی ، مهارت های اجتماعی ، دوره ابتدایی ، سند تحول بنیادین