وضعیت بهداشت محیط مدارس و سلامت دانش آموزان

پژوهش حاضر با هدف بررسی وضعیت بهداشت محیط مدارس و ارتباط آن با شاخص های سلامت دانش آموزان در مدارس ابتدایی و متوسطه اول شهر تهران انجام شد. روش پژوهش توصیفی-همبستگی از نوع مقطعی بود. جامعه آماری شامل تمامی مدارس دولتی شهر تهران (۵۸۲ مدرسه ابتدایی و ۳۹۴ مدرسه متوسطه اول) در سال تحصیلی ۱۴۰۳-۱۴۰۲ بود که با استفاده از روش نمونه گیری طبقه ای تصادفی (بر اساس منطقه آموزشی و مقطع تحصیلی)، ۱۲۰ مدرسه (۶۰ مدرسه ابتدایی و ۶۰ مدرسه متوسطه اول) انتخاب شدند. ابزارهای پژوهش شامل چک لیست استاندارد بازدید از بهداشت محیط مدارس (بر اساس آیین نامه بهداشت محیط مدارس وزارت بهداشت و آموزش و پرورش) با ۴۸ گویه در ۷ حیطه (بهداشت ساختمان و کلاس ها، بهداشت آب و سرویس های بهداشتی، بهداشت بوفه و تغذیه، دفع پسماند، بهداشت فردی دانش آموزان، ایمنی و بهداشت محیط ورزش، و وضعیت تهویه و روشنایی) و همچنین پرسشنامه سنجش سلامت عمومی (GHQ-۱۲) برای دانش آموزان (نمونه گیری تصادفی از ۲۰ دانش آموز در هر مدرسه، مجموع ۲۴۰۰ دانش آموز) بود. پایایی ابزارها از طریق آلفای کرونباخ (۰/۹۱ برای چک لیست و ۰/۸۸ برای GHQ) و روایی محتوایی با نظر ۱۰ متخصص بهداشت و آموزش تایید شد. داده ها با استفاده از آمار توصیفی (فراوانی، درصد، میانگین) و استنباطی (آزمون خی دو، تی مستقل، ضریب همبستگی پیرسون و رگرسیون لجستیک) با نرم افزار SPSS تحلیل شدند. یافته ها نشان داد که تنها ۲۸/۳ درصد مدارس (۳۴ مدرسه) وضعیت بهداشت محیطی «مطلوب» (نمره بالاتر از ۸۰ درصد) داشتند، ۴۵/۸ درصد (۵۵ مدرسه) وضعیت «متوسط» (۶۰ تا ۸۰ درصد) و ۲۵/۸ درصد (۳۱ مدرسه) وضعیت «نامطلوب» (کمتر از ۶۰ درصد) داشتند. شایع ترین نواقص بهداشتی به ترتیب شامل: عدم وجود آبخوری استاندارد و بهداشتی (۸۱/۷ درصد مدارس)، فاصله نامناسب سرویس های بهداشتی از کلاس ها (۷۶/۳ درصد)، عدم وجود صابون مایع و خشک کن دست (۷۲/۵ درصد)، تراکم بالای دانش آموز در کلاس (۶۸/۳ درصد با تراکم بالای ۳۰ نفر)، و تهویه نامناسب کلاس ها (۶۵٪). تفاوت معناداری بین مدارس ابتدایی و متوسطه از نظر وضعیت بهداشت محیط مشاهده نشد (p = ۰/۱۲)، اما بین مناطق برخوردار و کم برخوردار تفاوت معنادار بود (p < ۰/۰۰۱). نتایج پرسشنامه سلامت عمومی نشان داد که ۴۲/۵ درصد دانش آموزان (۱۰۲۰ نفر) دارای نمرات بالاتر از آستانه (نشانه های سلامت روانی) بودند، با میانگین نمره ۱۶/۸ (انحراف معیار ۵/۲). همبستگی معناداری بین نمره بهداشت محیط مدرسه و نمره سلامت عمومی دانش آموزان وجود داشت (r = -۰/۵۴, p < ۰/۰۰۱)؛ به طوری که با بدتر شدن وضعیت بهداشت محیط، نشانه های سلامت روانی (اضطراب، افسردگی، شکایات جسمانی) افزایش می یافت. به ویژه، مولفه های «تهویه نامناسب» و «سر و صدا» با علائم اضطراب (r = ۰/۴۲) و مولفه «کیفیت پایین آب و سرویس های بهداشتی» با غیبت های مکرر (r = ۰/۳۸) بیشترین همبستگی را داشتند. همچنین، ۲۲/۳ درصد دانش آموزان حداقل یک بار در ماه به دلیل مشکلات گوارشی ناشی از آب یا غذای غیربهداشتی در مدرسه غیبت داشته اند. نتیجه نهایی اینکه وضعیت بهداشت محیط اکثر مدارس تهران پایین تر از استانداردهای ملی است و این وضعیت تاثیر منفی معناداری بر سلامت جسمی و روانی دانش آموزان دارد. بهبود زیرساخت های بهداشتی مدارس، به ویژه در مناطق کم برخوردار، باید در اولویت سیاست های آموزشی و بهداشتی قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

بهداشت محیط مدارس ، سلامت دانش آموزان ، کیفیت آب ، تراکم کلاس ، سلامت روانی