تحلیل فضایی استقرار مدارس نسبت به منابع آلودگی صنعتی و ترافیکی

مطالعه حاضر با هدف تحلیل فضایی استقرار مدارس در شهرک فولادشهر (واقع در استان اصفهان، در مجاورت کارخانه ذوب آهن و دیگر صنایع فولاد) در رابطه با منابع آلودگی صنعتی و ترافیکی انجام گرفته است. رویکرد حاکم بر پژوهش، تلفیقی از روش های کمی (سیستم اطلاعات جغرافیایی، مدل سازی فاصله، آنالیز بافر) و کیفی (مشاهدات میدانی، مصاحبه با مدیران مدارس و اولیاء) بوده است. یافته ها نشان می دهد که بیش از ۴۰ درصد از مدارس مقاطع ابتدایی و متوسطه اول در شعاع ۸۰۰ متری از خیابان های اصلی با ترافیک سنگین و نیز در شعاع ۱۲۰۰ متری از دودکش ها و انبارهای مواد اولیه صنایع فولاد قرار دارند. این وضعیت موجب شده است که دانش آموزان به طور روزانه در معرض غلظت بالای ذرات معلق (PM۱۰ و PM۲.۵)، فلزات سنگین (سرب، کادمیم، کروم) و آلاینده های گازی (SO۲، NOx، CO) قرار گیرند. بررسی ساعات اوج ترافیک (۷ تا ۸ صبح و ۱۳ تا ۱۴ ظهر) همزمان با زنگ های ورود و خروج مدارس، نشان دهنده افزایش ۲ تا ۳ برابری آلایندگی نسبت به میانگین روزانه است. همچنین استقرار چندین مدرسه در مجاورت تصفیه خانه سطحی و کانال های روباز انتقال فاضلاب صنعتی، خطرات ناشی از آلودگی خاک و آب های زیرزمینی را تشدید کرده است. از جنبه فضایی، الگوی پراکندگی مدارس تابع الگوی رشد سریع و برنامه ریزی نشده مسکن در فولادشهر در دهه های ۱۳۸۰ و ۱۳۹۰ بوده است؛ به طوری که ابتدا واحدهای مسکونی ساخته شده و سپس مدرسه به صورت واکنشی و در زمین های باقی مانده و حاشیه ای احداث گردیده است. تحلیل همبستگی نشان می دهد رابطه مستقیم و معناداری بین تراکم بالای جمعیت دانش آموزی و نزدیکی به بزرگراه های اصلی (به ویژه بلوار امام خمینی و کمربندی غربی فولادشهر) وجود دارد که ناشی از قیمت پایین تر زمین در این نواحی آلوده در زمان ساخت مدارس است. پیامدهای بهداشتی ثبت شده در پرونده های پزشکی دانش آموزان این مدارس شامل افزایش شیوع آسم، برونشیت مزمن، آلرژی های تنفسی، کاهش حجم بازدمی در تست های اسپیرومتری و غیبت های مکرر تحصیلی به دلیل بیماری های تنفسی است. در پایان، بر اساس اصول عدالت فضایی و رویکرد مدرسه سلامت محور، راهکارهایی از قبیل الزام به استقرار ایستگاه های سنجش آلودگی در حیاط مدارس، تغییر ساعات شروع و پایان کلاس ها در مدارس واقع در نواحی قرمز آلودگی، احداث دیوارهای سبز و فیلترهای زیستی، و بازنگری در ضوابط آمایش سرزمینی آموزش و پرورش برای جلوگیری از صدور مجوز ساخت مدرسه در شعاع خطر صنعتی ارائه گردیده است. این پژوهش می تواند الگویی برای تحلیل آسیب پذیری فضایی مدارس در شهرهای صنعتی ایران باشد.

کلیدواژه ها:

کلمات کلیدی: تحلیل فضایی ، آلودگی صنعتی ، آلودگی ترافیکی ، مدارس ، فولادشهر ، سیستم اطلاعات جغرافیایی ، عدالت زیست محیطی.