واکاوی ساختار روایی افسانه های پریان ایرانی بر اساس نظریه ولادیمیر پراپ و گریماس

پژوهش حاضر به واکاوی ساختار روایی افسانه های پریان ایرانی بر اساس نظریه های روایت شناسی ساختارگرای ولادیمیر پراپ و آلژیرداس ژولین گریماس می پردازد. افسانه های پریان به عنوان یکی از کهن ترین و مهم ترین گونه های ادبیات عامیانه ایران، حاوی میراث فرهنگی، ارزش های اجتماعی و الگوهای روان شناختی عمیقی هستند که تحلیل ساختاری آن ها می تواند به درک بهتر سازوکارهای روایت پردازی در فرهنگ ایرانی بینجامد. هدف اصلی این پژوهش، شناسایی خویشکاری های سی ویک گانه پراپ و همچنین الگوی کنشی و زنجیره های روایی گریماس در پیکره ای منتخب از افسانه های پریان ایرانی است. روش پژوهش از نوع توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر رویکرد ساختارگرایانه است و پیکره داده ها شامل بیست افسانه پریان از مجموعه های معتبر فرهنگ عامه ایران مانند «قصه های صبحی»، «افسانه های کهن ایرانی» و «قصه های مشدی گلین خانم» می باشد که به شیوه نمونه گیری هدفمند انتخاب شده اند. یافته های پژوهش نشان می دهد که افسانه های پریان ایرانی به میزان قابل توجهی با الگوی ریخت شناختی پراپ انطباق دارند و خویشکاری هایی چون «شرارت»، «عزیمت قهرمان»، «مبارزه با شریر» و «عروسی قهرمان» از بیشترین بسامد برخوردارند. همچنین تحلیل بر اساس الگوی گریماس آشکار ساخت که ساختار ژرف ساخت این افسانه ها بر تقابل های دوگانه استوار بوده و الگوی کنشی آن ها در شش کنشگر اصلی قابل بازنمایی است. با این حال، برخی انحراف های ساختاری از الگوهای پراپ و گریماس مشاهده شد که این امر می تواند ناشی از ویژگی های خاص فرهنگی و بومی سازی الگوهای جهانی در بستر فرهنگ ایرانی باشد. نتایج این پژوهش بر کارآمدی نسبی نظریه های پراپ و گریماس در تحلیل افسانه های ایرانی تاکید دارد و هم زمان لزوم تعدیل و تکمیل این الگوها برای تطبیق با ویژگی های خاص روایت های ایرانی را آشکار می سازد.

کلیدواژه ها:

افسانه های پریان ایرانی ، ریخت شناسی پراپ ، روایت شناسی گریماس ، ساختار روایی ، ادبیات عامیانه