جایگاه جغرافیا در برنامه درسی ایران و بررسی میزان توجه به مهارت های فضایی در کتاب های درسی

هدف پژوهش حاضر بررسی جایگاه جغرافیا در برنامه درسی ایران و میزان توجه به مهارت های فضایی در کتاب های درسی دوره عمومی و متوسطه است. با توجه به نقش بنیادین جغرافیا در پرورش سواد فضایی، تحلیل محیطی، و تربیت شهروندان آگاه در جهان پیچیده امروز، بررسی میزان تحقق این اهداف در اسناد رسمی و کتاب های درسی ضروری به نظر می رسد. روش پژوهش از نوع تحلیل اسنادی و تحلیل محتوای کیفی بود. ابتدا اسناد بالادستی شامل «سند تحول بنیادین» و «برنامه درسی ملی» بررسی شد و سپس محتوای کتاب های درسی مطالعات اجتماعی و جغرافیا در پایه های مختلف از منظر توجه به مولفه های تفکر فضایی، نقشه خوانی، استدلال فضایی و مهارت های مکانی تحلیل گردید.یافته ها نشان داد گرچه در اسناد رسمی، جغرافیا جایگاهی روشن و هدفمند دارد و بر تربیت دانش آموز تحلیل گر و توانمند در فهم روابط فضایی تاکید شده است، اما این اهداف در سطح کتاب های درسی به طور کامل محقق نشده اند. محتوای موجود غالبا توصیفی، دانش محور و حافظه گرا است و توجه به مهارت های فضایی پراکنده، سطحی و فاقد تداوم منطقی در پایه های مختلف می باشد. ابزارهایی مانند نقشه، نمودار و تصاویر بیشتر نقش تزیینی دارند و فعالیت های تحلیلی، اکتشافی و عملی که بتوانند تفکر فضایی را تقویت کنند، بسیار محدود است. علاوه بر این، بهره گیری از فناوری های نوین فضایی (GIS، سنجش ازدور، نقشه های دیجیتال) در محتوای درسی حداقلی است.نتیجه پژوهش نشان می دهد که بین اهداف رسمی برنامه درسی و محتوای واقعی کتاب های درسی شکاف معناداری وجود دارد و تقویت مهارت های فضایی نیازمند بازنگری اساسی در رویکرد، محتوا و طراحی آموزشی کتاب های جغرافیا است. در پایان، پیشنهادهایی برای ارتقای کیفیت آموزش جغرافیا و توسعه سواد فضایی دانش آموزان ارائه شده است.

کلیدواژه ها:

برنامه درسی جغرافیا ، مهارت های فضایی ، تفکر فضایی ، تحلیل محتوا ، کتاب های درسی