تبارشناسی مفهوم خودآیینی یادگیرنده از آموزش کلاسیک تا یادگیری الگوریتمی در عصر هوش مصنوعی

پژوهش حاضر با اتخاذ رویکردی تبارشناسانه و با تکیه بر سنت های انتقادی و فلسفی در حوزه تعلیم و تربیت، به بررسی و تحلیل دگردیسی مفهوم «خودآیینی یادگیرنده» از دوران آموزش کلاسیک مبتنی بر آموزگارمحوری تا عصر کنونی که تحت سیطره یادگیری الگوریتمی و هوش مصنوعی است، می پردازد. این مقاله مروری نشان می دهد که چگونه مفهوم خودآیینی، که ریشه در خردگرایی عصر روشنگری و آرمان های سوژه خودمختار کانت و روسو داشت، در گذر زمان و با ورود به عصر دیجیتال، دچار یک چرخش اپیستمولوژیک عمیق شده است. در دوران کلاسیک، خودآیینی به مثابه رهایی از قیود جهل و رسیدن به تفکر مستقل تعریف می شد، اما با ظهور ماشین های یادگیرنده و سیستم های توصیه گر مبتنی بر هوش مصنوعی، عاملیت انسانی در فرایند یادگیری با یک چالش هستی شناختی مواجه گردیده است. الگوریتم های هوشمند با شخصی سازی افراطی مسیرهای یادگیری، اگرچه در ظاهر استقلال یادگیرنده را تسهیل می کنند، اما در لایه های پنهان، نوعی جبرگرایی الگوریتمی را تحمیل کرده و انتخاب های شناختی سوژه را درون حباب های فیلتر محصور می سازند. نتیجه این تبارشناسی حاکی از آن است که در عصر هوش مصنوعی، ما نیازمند بازتعریف خودآیینی از یک مفهوم فردگرایانه و ایزوله به یک «خودآیینی انتقادی-الگوریتمی» هستیم؛ جایی که یادگیرنده بتواند در یک تعامل دیالکتیک و هم افزا با ماشین، عاملیت انسانی خود را حفظ نموده و در برابر تقلیل یافتن به داده های محاسباتی مقاومت کند.

کلیدواژه ها:

تبارشناسی ، خودآیینی یادگیرنده ، آموزش کلاسیک ، یادگیری الگوریتمی ، هوش مصنوعی ، عاملیت شناختی ، فلسفه آموزش.