کاربرد تفکر سیستمی در عمل برای پایدارسازی زنجیره تامین انرژی تجدیدپذیر شهری مدلی عملیاتی برای افزایش نفوذ پنل های خورشیدی در کلان شهر مشهد

مدیریت انرژی تجدیدپذیر در کلان شهر مشهد، با مصرف سالانه ۸,۲۰۰ گیگاوات ساعت برق و وابستگی ۹۲% به سوخت های فسیلی، یک سیستم پویا و چندبعدی است که با چالش های ساختاری در زنجیره تامین پنل های خورشیدی مواجه است (گزارش معاونت خدمات شهری شهرداری مشهد، ۱۴۰۴). بر اساس گزارش معاونت خدمات شهری شهرداری مشهد (۱۴۰۴)، نفوذ پنل خورشیدی در ساختمان های مسکونی و تجاری تنها ۰.۸% (معادل ۴,۲۰۰ واحد از ۵۲۵,۰۰۰ ساختمان) است. این وضعیت با تاخیر میانگین ۱۲۰ روزه در صدور مجوزهای نصب، نرخ ترک یارانه ۳۸% پس از ۶ ماه انتظار، کمبود ۴۵۰ تکنسین متخصص نصب و نگهداری، خرابی ۲۲% پنل ها در سال اول بهره برداری، و عدم بازگشت سرمایه برای ۶۵% متقاضیان همراه است. این چالش ها، فراتر از مسائل فنی، شامل حلقه های تقویت کننده پنهان در ابعاد سیاستی، اقتصادی، اجتماعی و فنی هستند که با تاخیرهای ساختاری (مانند فرآیند مناقصه، آموزش و صدور مجوز) و نویز فصلی (افزایش تقاضا در تابستان) تشدید می شوند و منجر به بی اعتمادی عمومی و کاهش تقاضا می گردند. این پژوهش، با رویکرد تفکر سیستمی در عمل، برای اولین بار در مدیریت شهری ایران، چارچوب Solar-Resilience را طراحی کرده است. روش شناسی شامل تحلیل آرشیوی گزارش های ۴ ساله (۱۴۰۱–۱۴۰۴) از سامانه مدیریت انرژی شهرداری، مصاحبه عمیق نیمه ساختاریافته با ۲۰ ذی نفع کلیدی (شامل مدیران معاونت خدمات شهری، شرکت توزیع نیروی برق، نصب کنندگان و شهروندان)، نقشه برداری ۴۲ حلقه علی-معلولی (CLD) با اعتبارسنجی دستی (CVR=۰/۸۸) و شبیه سازی پویا در MATLAB R۲۰۲۵a با ۵ سناریو و ۱۰۰۰ تکرار مونت کارلو (±۲۵% نویز) است. مدل نشان داد حلقه های سیاستی (تاخیر مجوز)، فنی (خرابی و کمبود تکنسین) و اجتماعی (بی اعتمادی) عامل ۸۰% کندی نفوذ هستند. با اعمال سیاست عملیاتی ترکیبی (مجوز فوری ۱۵ روزه، یارانه پلکانی، آموزش ۳۰۰ تکنسین، تضمین عملکرد پنل)، نفوذ پنل ها ۶۸% افزایش یافت، تاخیر ۸۳% کاهش یافت و بازگشت سرمایه به ۹۲% متقاضیان رسید (P<۰/۰۰۱، RMSE=۰/۰۶). این چارچوب، اولین مدل عملیاتی تفکر سیستمی در زنجیره تامین انرژی تجدیدپذیر شهری ایران است و الگویی مقیاس پذیر برای کلان شهرهای مشابه ارائه می دهد.

کلیدواژه ها:

تفکر سیستمی در عمل ، زنجیره تامین انرژی خورشیدی ، پایدارسازی شهری ، مدل سازی پویا ، MATLAB ، مشهد