وحدت بر مبنای نفی هویت انحصارگرایانه؛ بازاندیشی در منشا اعتقادی تقریب مذاهب

صدرا تقی پور برای چندین دهه تلاش در جهت ارائه ی راه حلی برای تقریب مذاهب اسلامی و به تعبیری وحدت میان مسلمانان، معطوف به تاکید بر مشترکات عقیدتی و یا احیانا اخلاقی بوده است؛ راه حل هایی که در مقام عمل راه به جایی نبرده اند. مشکل بر سر آن است که ارائه ی راه حل بر مبنای علت سنجی صحیح صورت نگرفته است و متفکران با نوعی تامل نظری محض تنها بر پایه ی اهمیت و جایگاه منطقی اعتقادات دینی به طرح این موضوع پرداخته اند که حالا که چنین مشترکات بنیادینی وجود دارد چه جای نزاع و انشقاق است اما این اصل در روان شناسی اجتماعی را در نظر نگرفته اند که بر خلاف آن چه ادعا می شود، هر چه قدر باوری پایه ای تر باشد نقش آن در وحدت بخشی ضعیف تر می شود و چنین نیست که باور به توحید و نبوت و معاد در کلیت آن بتواند سهم قابل توجهی در تقریب اصحاب مذاهب مختلف داشته باشد. در مقابل، باورها هر چه قدر جزئی تر می شوند و به سطوح نه چندان جدی و تعیین کننده از منظر اصول عقاید هر دینی می رسند در مقام عمل برای مومنان اهمیت بیش تری می یابند و حساسیت بیش تری می آفرینند. در نتیجه، برای ارائه ی راه حلی موثر در راستای تقریب میان مذاهب اتفاقا باید به سراغ باورهایی رفت که شاید در منظومه ی عقاید دینی در رتبه ی بالاتری قرار نگیرند اما هویت یک مومن را برمی سازند. بنابراین، برای آن که موانع بر سر راه وحدت برداشته شوند باید به سراغ کم رنگ تر کردن عناصر هویت بخش برویم. روشن است که صرف باور به چنان عناصری ضرورتا مانعی بر سر راه وحدت نیست بلکه آن چیزی که نهایتا به چنین نتیجه ای می انجامد رویکرد انحصارگرایانه به آن باورهاست. بنابراین، هویت دینی فی نفسه تا زمانی که با باور به حقانیت و نجات انحصاری یک مذهب همراه نشود تعارضی با وحدت اسلامی نخواهد داشت. از این رو، زمینه سازی برای وحدت میان اصحاب مذاهب گوناگون مستلزم عطف نظر از اشتراکات کلی و غالبا کم فایده به سمت باورهای نه چندان بنیادین هویت بخش و جداکردن عناصر انحصارگرایانه از آن هاست. در این صورت، حتی عناصر هویت بخش متفاوت (و نه متعارض) می توانند دست مایه ی وحدت باشند و ضرورتی هم ندارد که در پی کشف اشتراکات و به رخ کشیدن آن ها باشیم.

کلیدواژه ها:

وحدت ، هویت ، باور ، انحصارگرایی