تحلیل نقشمایه در سفالینه های تمدن عیلام و ظرفیت های آن برای طراحی لباس

تمدن عیلام یکی از کهن ترین فرهنگ های فلات ایران از اواخر هزاره چهارم پیش از میلاد تا برآمدن هخامنشیان در گستره ای شامل خوزستان، ایلام، بوشهر و بخش هایی از فارس شکل گرفت. این تمدن با ساختار اجتماعی پیشرفته، نظام مذهبی پیچیده و دستاوردهای هنری چشمگیر بخشی مهمی از هویت فرهنگی ایران را تشکیل می دهد. در میان آثار متعدد برجای مانده از این دوره سفالینه ها جایگاهی ویژه دارند؛ زیرا علاوه بر کارکردهای روزمره همچون روایتگری بصری عمل کرده و جلوه ای روشن از جهان بینی و نظام نمادین جامعه عیلامی را نشان می دهند. نقشمایه های سفال های عیلامی را می توان در چهار دسته اصلی بررسی کرد: هندسی با نظم تکرار شونده و ساختارهای متقارن؛ جانوری همچون بز، گاو، پرندگان و موجودات نمادین؛ انسانی با تاکید بر صحنه های آیینی و نیایش و انتزاعی که فرم های ساده شده ای از طبیعت، کیهان و نیروهای ماورایی را بازنمایی می کند. این نقش ها حامل مفاهیمی چون باروری، محافظت ایزدی، باران خواهی، چرخه حیات و نظم کیهانی اند. پیوند میان فرم، مفهوم و نماد در این نقوش آنها را به منبعی غنی و کم کاوش شده برای الهام در طراحی معاصر بدل می کند. وجه نوآوری این پژوهش در آن است که برای نخستین بار ظرفیت های نقشمایه های سفالینه های عیلامی را به صورت نظام مند در ارتباط با طراحی پوشاک معاصر ایرانی اسلامی تحلیل می کند و امکان بازآفرینی این میراث بصری در قالب زیبایی شناسی امروز را می سنجد. پرسش اصلی پژوهش چنین است که: نقشمایه های سفالینه های عیلام چه انواع و ویژگی های فرمی و نمادینی دارند، کدام یک از این ویژگی های بصری قابلیت به کارگیری در طراحی پوشاک ایرانی اسلامی را دارند و استفاده از آن ها چه ظرفیت هایی برای تقویت هویت بصری بومی ایجاد می کند؟ روش پژوهش توصیفی–تحلیلی است و داده ها بر پایه مطالعات کتابخانه ای، اسنادی و بررسی نمونه های موزه ای گردآوری شده اند. نتایج نشان می دهد که ساختارهای انتزاعی، بیان نمادین و قابلیت تطبیق پذیری نقوش عیلامی می تواند الهام بخش طراحی الگوهای نوین در پوشاک باشد و به تقویت هویت بصری ایرانی اسلامی در طراحی امروز یاری رساند.

کلیدواژه ها:

تمدن عیلام ، سفالینه های عیلامی ، نقش مایه ، نمادشناسی ، طراحی پوشاک ایرانی اسلامی