طراحی چارچوب بومی آموزش مهارت محور در عصر هوش مصنوعی: واکاوی الزامات تربیتی، شناختی و فناورانه در نظام آموزش و پرورش ایران (با نگاهی به چشم انداز هزاره سوم)

با وجود تاکید سند تحول بنیادین بر تربیت مهارت محور، نظام آموزشی ایران همچنان بر روش های حافظه محور و تمرکز بر کنکور استوار است که شکاف میان مهارت های هزاره سوم (تفکر انتقادی، حل مسئله، خلاقیت و سواد دیجیتال) و آموزش های جاری را گسترده است. این پژوهش با هدف طراحی چارچوبی بومی برای آموزش مهارت محور در عصر هوش مصنوعی متناسب با ساختارهای ایران و با رویکرد کیفی و مرور نظام مند منابع بین المللی (۲۰۲۴ ۲۰۰۹) و اسناد داخلی (SID، نورمگز) انجام شد. تحلیل محتوای عمیق، ۸۸ کد مفهومی را در سه بعد آشکار ساخت: مهارت های کلیدی (شامل تفکر انتقادی، حل مسئله، سواد دیجیتال و خلاقیت)، الزامات تربیتی شناختی (بازطراحی برنامه درسی، بازتعریف نقش معلم به عنوان تسهیل گر، تغییر نظام ارزشیابی و پرورش یادگیری خودراهبر) و بسترهای فناورانه (یادگیری تطبیقی، دستیارهای هوشمند، تحلیل یادگیری و سامانه های شخصی سازی). نتایج نشان می دهد ادغام هدفمند هوش مصنوعی در صورت هماهنگی با فرهنگ متمرکز ایران می تواند مهارت های شناختی سطح بالا و خودتنظیمی را تقویت کند، اما تحقق آن بدون بازنگری در سیاست های ارزشیابی (کاهش سهم حافظه در امتحانات نهایی و کنکور)، توانمندسازی معلمان از طریق شبکه شاد و دانشگاه فرهنگیان، تامین زیرساخت فناورانه عادلانه در مناطق محروم و طراحی محتوای هوش مصنوعی مبتنی بر زبان و میراث فرهنگی ایران ممکن نیست. نتیجه آن که نظام آموزش و پرورش ایران برای پاسخگویی به نیازهای نسل امروز، ناگزیر از گذار از الگوی سنتی انتقال دانش به رویکردی انعطاف پذیر، مهارت مبنا و پشتیبانی شده با هوش مصنوعی است؛ اما این گذار باید با در نظر گرفتن ملاحظات بومی، دینی و عدالت آموزشی طراحی شود. پژوهش حاضر چارچوب نظری بومی شده ای برای چنین تحولی ارائه می دهد.

کلیدواژه ها:

هوش مصنوعی در آموزش ، آموزش مهارت محور ، نظام آموزش و پرورش ایران ، سند تحول بنیادین ، مهارت های قرن بیست ویکم