پیشینه اصناف و فتوت نامه های صنفی

اصناف و پیشه وران از دیرباز یکی از ستون های اصلی ساختار اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی جامعه ایرانی را تشکیل می دادند و در دوره اسلامی با آیین فتوت و جوانمردی پیوندی عمیق یافتند. این پیوند نه تنها هویت اخلاقی و معنوی اصناف را تقویت کرد، بلکه به سازمان یابی، انضباط حرفه ای و ایفای نقش اجتماعی آنان در مقابله با بی عدالتی و حمایت از ضعیفان کمک شایانی نمود. پژوهش حاضر با اهمیت دادن به این پیوستگی تاریخی، به بررسی پیشینه اصناف از دوران ساسانی تا سده های میانه اسلامی و چگونگی نفوذ آیین فتوت در تشکیلات صنفی و تدوین فتوت نامه های اختصاصی هر پیشه می پردازد. هدف این پژوهش، روشن ساختن ریشه ها، تحولات و کارکردهای اجتماعی-اخلاقی اصناف در بستر آیین جوانمردی و نشان دادن این واقعیت است که حرفه وری در فرهنگ ایرانی-اسلامی صرفا امر معیشتی نبوده، بلکه راهی برای تهذیب نفس، خدمت به خلق و کسب فضائل انسانی به شمار می رفته است. روش پژوهش به صورت مروری-تحلیلی و مبتنی بر مطالعه منابع کهن تاریخی، جغرافیایی، صوفیانه و به ویژه فتوت نامه های صنفی موجود (مانند فتوت نامه بنایان، قصابان، سلمانیان، آهنگران و...) انجام شده است. یافته ها نشان می دهد که آیین فتوت از سده های سوم و چهارم هجری به بعد به مهم ترین چارچوب اخلاقی و سازمانی اصناف تبدیل شد، سلسله مراتب صنفی را با مراتب فتوت هم سو ساخت، مراسم ورود به حرفه را آیینی و مقدس کرد و حرفه های گوناگون را با اسطوره سازی (نسبت دادن هر پیشه به پیامبری خاص) و تدوین مرام نامه های اخلاقی، به راهی برای خودسازی و جوانمردی بدل نمود. این پیوند عمیق سبب شد که اصناف ایرانی نه تنها بنگاه های اقتصادی، بلکه کانون های حفظ همبستگی اجتماعی، ترویج اخلاق حسنه و مقاومت مدنی در برابر ستم باقی بمانند.

کلیدواژه ها:

اصناف ، فتوت نامه ، مرام نامه.