آموزش «شهروندی دیجیتال» در ابتدایی: طراحی بسته آموزشی و سنجش اثر بر رفتار آنلاین دانش آموزان

پژوهش حاضر با هدف طراحی و ارزیابی اثربخشی یک بسته آموزشی شهروندی دیجیتال بر بهبود رفتار آنلاین دانش آموزان دوره ابتدایی انجام شد. در سال های اخیر، فراگیر شدن دسترسی کودکان به فضای مجازی، تبلت ها و شبکه های اجتماعی موجب شده است که آنان در معرض مخاطرات گوناگون اخلاقی، امنیتی و روانی قرار گیرند؛ در حالی که نظام آموزشی کشور کمتر برنامه ای منسجم برای پرورش سواد و رفتار دیجیتال در سنین پایین ارائه داده است. از این رو، در پژوهش حاضر تلاشی نظام مند برای طراحی بسته ای آموزشی متناسب با ویژگی های رشدی کودکان و ارزیابی تاثیر آن بر سطوح مختلف رفتار آنلاین انجام گرفت. روش پژوهش نیمه آزمایشی با طرح پیش آزمون–پس آزمون با گروه کنترل بود. جامعه آماری شامل دانش آموزان پایه دوم ابتدایی مدارس دولتی شهر … بود که دو کلاس از میان آن ها به صورت در دسترس انتخاب و به طور تصادفی در دو گروه آزمایش و کنترل گمارده شدند. ابزار گردآوری داده ها پرسش نامه رفتار آنلاین مسئولانه (شامل مولفه های امنیت دیجیتال، مدیریت زمان، رعایت حریم خصوصی و رفتار اخلاقی) و فرم مشاهده معلم بود که روایی و پایایی آن ها پیش از اجرا تایید شد. بسته آموزشی شامل هشت تا دوازده جلسه ۴۵ دقیقه ای طراحی و در طول حدود دو ماه برای گروه آزمایش اجرا گردید. محتوای آموزشی مبتنی بر فعالیت های یادگیری فعال، داستان های آموزشی، شبیه سازی موقعیت های واقعی و بازی های کلاسی بود. داده های حاصل از پیش آزمون و پس آزمون با استفاده از تحلیل کوواریانس (ANCOVA) و محاسبه اندازه اثر (Effect Size) تجزیه وتحلیل شد.نتایج نشان داد که میانگین نمرات پس آزمون گروه آزمایش در همه خرده مقیاس ها به طور معناداری بالاتر از گروه کنترل بود. اجرای بسته آموزشی موجب افزایش آگاهی و تقویت مهارت های مربوط به امنیت دیجیتال، ارتقای رفتارهای اخلاقی در تعاملات آنلاین، بهبود توانایی مدیریت زمان استفاده از فناوری و افزایش حساسیت نسبت به حفظ حریم خصوصی شد. تحلیل اندازه اثر نیز نشان داد که مداخله از اثربخشی متوسط تا بالا برخوردار بوده است (میانگین اندازه اثر بین ۰.۴۸ تا ۰.۶۲). علاوه بر این، بازخوردهای معلمان و والدین نیز حاکی از انتقال تاثیر آموزش ها به رفتارهای واقعی کودکان در خانه و محیط مدرسه بود. این یافته ها نشان می دهد که آموزش شهروندی دیجیتال، زمانی که بر پایه رویکردهای فعال و تجربی طراحی گردد، می تواند منجر به تغییرات پایدار در الگوهای رفتاری کودکان شود.در نتیجه، پژوهش حاضر اثربخشی آموزش ساختاریافته شهروندی دیجیتال را در ارتقای رفتار آنلاین دانش آموزان ابتدایی تایید می کند و ضرورت گنجاندن چنین آموزش هایی را در برنامه های درسی رسمی و غیررسمی مدارس نشان می دهد. بر اساس نتایج، پیشنهاد می شود که معلمان، طراحان آموزشی و والدین با همکاری یکدیگر به ترویج رفتارهای مسئولانه، امن و اخلاقی در فضای دیجیتال بپردازند تا نسل جدید بتواند در دنیای مجازی همانند دنیای واقعی، شهروندی آگاه، محترم و خردمند باشد.

کلیدواژه ها:

شهروندی دیجیتال ، ابتدایی ، دانش آموز ، والدین ، آموزش