بررسی عقل از دیدگاه مولانا با استفاده از نگرش سازه گرایی جرج کلی

مفهوم عقل و عقلانیت از مسائل بنیادین تاریخ اندیشه بشری است که در سنت فکری ایرانی اسلامی و به ویژه در ادبیات عرفانی، جایگاهی ویژه یافته است. جلال الدین محمد بلخی (مولانا) در مثنوی معنوی بیش از پانصد بار واژه عقل و خرد را در طیفی گسترده از معانی و مراتب به کار برده و نگرشی چندلایه به عقلانیت انسانی عرضه داشته است. پژوهش حاضر با هدف بررسی و تحلیل مفهوم عقل در مثنوی معنوی، از چارچوب نظری روان شناسی سازه های شخصی جرج کلی بهره گرفته است. روش پژوهش، کیفی و از نوع توصیفی تحلیلی با رویکرد تحلیل محتوا است. داده ها به شیوه کتابخانه ای از شش دفتر مثنوی معنوی گردآوری و با استفاده از نرم افزار مکس کیودا (MAXQDA) کدگذاری و طبقه بندی شده اند. یافته ها نشان می دهد که مولانا، همانند کلی، انسان را موجودی فرضیه ساز و سازنده معنا می بیند که از طریق فرآیندی دیالکتیکی، سازه های ذهنی خویش را می آزماید و بازسازی می کند. ساختار دوقطبی سازه ها در نظریه کلی نیز با شیوه تقابل سازی مولانا در مثنوی سازگاری معناداری نشان می دهد. نتایج این پژوهش حاکی از آن است که تفکر در مثنوی، قابلیت سنجش و تحلیل با ابزارهای روان شناختی معاصر را دارد و مدل تفکر انسان در مثنوی با مدل «انسان دانشمند» در نظریه کلی، همسویی قابل توجهی دارد.

کلیدواژه ها:

مولانا ، مثنوی معنوی ، عقل ، سازه گرایی شخصی ، جرج کلی ، سازه ، تحلیل محتوا