بررسی مسئولیت کیفری و مدنی طراحان سیستم های هوش مصنوعی در حوادث ناشی از عملکرد خودروهای خودران

پیشرفت سریع فناوری های هوش مصنوعی (AI) و ادغام آن در سیستم های پیچیده مانند خودروهای خودران، چالش های حقوقی جدیدی را در حوزه مسئولیت مدنی و کیفری ایجاد کرده است. این پژوهش با هدف بررسی ماهیت حقوقی حوادث ناشی از عملکرد خودروهای خودران و تعیین تکلیف مسئولیت بین طراحان سیستم، شرکت های سازنده، مالکان و کاربران انجام شده است. مسئله اصلی این است که در فقدان «اراده» و «قصد مجرمانه» در الگوریتم های هوش مصنوعی، چگونه می توان مسئولیت کیفری و مدنی را بر عهده گذاشت. روش تحقیق این مقاله توصیفی-تحلیلی است و با بررسی اسناد بالادستی، قوانین داخلی ایران (به ویژه قانون مجازات اسلامی و قانون مسئولیت مدنی) و اسناد بین المللی (مانند کنوانسیون وین و قوانین اتحادیه اروپا)، به تحلیل موارد تطبیقی می پردازد. یافتهها نشان می دهد که نظام های سنتی مسئولیت مبتنی بر تقصیر، در مواجهه با «جعبه سیاه» الگوریتم ها ناکارآمد هستند. در بخش کیفری، اثبات عنصر روانی (سوءنیت یا غفلت) برای طراحان یا برنامه نویسان به دلیل پیچیدگی های فنی و عدم پیش بینی پذیری کامل خروجی هوش مصنوعی، بسیار دشوار است و رویکرد «مسئولیت مطلق» یا «خطر ایجاد شده» کارآمدتر به نظر می رسد. در بخش مدنی، گذار از مسئولیت مبتنی بر تقصیر به مسئولیت بدون تقصیر (Strict Liability) برای تولیدکنندگان و توسعه دهندگان الگوریتم ها ضروری به نظر می رسد. همچنین، نقش بیمه های اجباری به عنوان ریسک پذیر اصلی و سازوکار جبران خسارت بدون نیاز به اثبات تقصیر، به عنوان راهکاری کارآمد معرفی می شود. این مقاله با ارائه جدولی از مقایسه نظام های حقوقی مختلف و نموداری از توزیع احتمالی مسئولیت در سناریوهای مختلف، نتیجه می گیرد که نیاز به تدوین قانون خاص «مسئولیت هوش مصنوعی» وجود دارد که در آن طراحان صرفا در صورت اثبات نقص در طراحی یا عدم ارائه هشدارهای کافی مسئول باشند، و در غیر این صورت، شرکت های بهره برنده از فناوری (تولیدکنندگان خودرو) مسئولیت نهایی جبران خسارت را بر عهده داشته باشند.

کلیدواژه ها:

هوش مصنوعی ، خودروهای خودران ، مسئولیت مدنی ، مسئولیت کیفری ، نقص طراحی ، الگوریتم های یادگیری عمیق.