واکاوی نقش بازآفرینی کالبدی بافت های ناکارآمد بر مهار ناهنجاری های رفتاری و ارتقای پایداری امنیت روانی؛ مطالعه موردی: محلات هدف شهر ایلام

زمینه و هدف: بافت های فرسوده و ناکارآمد شهری در شهرهای میان مرتبه و کوهستانی همچون ایلام، به دلیل انسداد کالبدی، نفوذپذیری پایین و وجود فضاهای بی دفاع، به کانون های بالقوه بروز ناهنجاری های رفتاری و فرسایش امنیت روانی شهروندان بدل شده اند. هدف این پژوهش، سنجش تاثیر مولفه های بهسازی محیطی (کالبدی-فضایی) بر کاهش بزهکاری و ارتقای شاخص های سلامت روان در محلات هدف بازآفرینی شهر ایلام است.روش شناسی: این تحقیق از منظر هدف، کاربردی و از لحاظ ماهیت، توصیفی-تحلیلی با رویکردی ترکیبی (کمی-کیفی) است که در سال ۱۴۰۴ تدوین شده است. جهت تحلیل ساختار فضایی از متدولوژی چیدمان فضا (Space Syntax) و برای سنجش ادراک شهروندان، پرسشنامه ای محقق ساخته (مبتنی بر طیف لیکرت ۵ گزینه ای) میان ۳۸۴ نفر از ساکنان محلات فرسوده (مانند بانبرز و هانیوان) توزیع گردید. تجزیه و تحلیل داده ها با بهره گیری از آزمون های رگرسیون چندگانه و مدل سازی معادلات ساختاری (SEM) در نرم افزار SmartPLS ۴ و تحلیل های فضایی در محیط ArcGIS انجام پذیرفت.یافته ها: یافته های پژوهش نشان داد که شاخص های «قابلیت رویت و نظارت طبیعی» و «خوانایی محیطی» در بافت های بهسازی شده ایلام، همبستگی مثبت و معناداری (r=۰.۷۴) با کاهش نرخ ناهنجاری هایی نظیر وندالیسم و نزاع های خیابانی دارند. همچنین، مدل سازی ساختاری تایید کرد که اصلاح هندسی معابر و ارتقای کیفیت روشنایی در بافت فرسوده ایلام، تا ۶۷ درصد از تغییرات «امنیت روانی» و «احساس آرامش محیطی» ساکنان را تبیین می کند. نتایج نشان داد که پیوندهای اجتماعی-طایفه ای در ایلام، در صورت بهسازی کالبدی، به عنوان یک کاتالیزور در بازدارندگی از جرم عمل می کنند.نتیجه گیری: نتایج تحقیق حاکی از آن است که بازآفرینی شهری در ایلام نباید صرفا به نوسازی کالبدی محدود شود؛ بلکه مداخلات باید با تمرکز بر «طراحی امنیت محور» و از میان بردن نقاط کور فضایی صورت گیرد. ارتقای نفوذپذیری و ایجاد فضاهای جمعی در محلات فرسوده، از طریق تقویت نظارت اجتماعی غیررسمی، نه تنها ناهنجاری های رفتاری را مهار می کند، بلکه امنیت روانی را به عنوان زیربنای زیست پذیری شهری در مناطق مرزی ارتقا می بخشد.

کلیدواژه ها:

بازآفرینی شهری ، بافت فرسوده ایلام ، ناهنجاری های رفتاری ، امنیت روانی ، چیدمان فضا ، طراحی محیطی