بررسی و تحلیل برنامه درسی پنهان در مدارس متوسطه از منظر نظریه انتقادی

هدف این پژوهش، بررسی و تحلیل برنامه درسی پنهان در مدارس متوسطه از منظر نظریه انتقادی و شناسایی پیامدهای آن بر دانش آموزان و فرایند آموزشی است. برنامه درسی پنهان به مجموعه ارزش ها، هنجارها و انتظارات ضمنی اشاره دارد که از طریق تعاملات روزمره و ساختارهای مدرسه به دانش آموزان منتقل می شود و می تواند پیامدهای روان شناختی، تربیتی و اجتماعی عمیقی ایجاد کند. پژوهش حاضر از نوع کیفی و توصیفی-تحلیلی است و داده ها از طریق مصاحبه های نیمه ساختاریافته با ۱۵ تا ۲۰ معلم و مدیر مدارس متوسطه شهر تهران جمع آوری شده است. داده ها با استفاده از تحلیل مضمون کدگذاری و تحلیل شدند. یافته ها نشان می دهد که برنامه درسی پنهان شامل پنج عامل اصلی است: (۱) انتقال ارزش ها و هنجارهای ضمنی، (۲) بازتولید یا چالش هژمونی اجتماعی و فرهنگی، (۳) نقش روابط قدرت و سلسله مراتب مدیریتی، (۴) پیامدهای روان شناختی و تربیتی، و (۵) فرصت های ایجاد آگاهی انتقادی. این عوامل با نظریه های پداگوژی انتقادی و مطالعات پیشین همسو هستند و نشان می دهند که برنامه درسی پنهان می تواند هم به بازتولید نابرابری ها و هم به توسعه مهارت ها و آگاهی انتقادی دانش آموزان کمک کند. نتایج این پژوهش اهمیت شناسایی و مدیریت برنامه درسی پنهان توسط معلمان و مدیران را برجسته می کند و توصیه می کند که سیاستگذاران آموزشی به طراحی برنامه های رسمی هماهنگ با ارزش ها و هنجارهای مثبت ضمنی توجه ویژه ای داشته باشند. همچنین، فضای مشارکتی و گفتگوی آزاد در مدارس می تواند به ارتقای آگاهی انتقادی و کاهش پیامدهای منفی برنامه درسی پنهان کمک کند.

کلیدواژه ها:

نظریه انتقادی ، برنامه درسی پنهان ، پداگوژی انتقادی ، بازتولید اجتماعی ، آگاهی انتقادی ، مدارس متوسطه