تبیین فرآیند پرورش تفکر انتقادی در دوره ابتدایی با تاکید بر برنامه درسی پنهان و جو اخلاقی مدرسه: یک نظریه داده بنیاد

پژوهش حاضر با هدف تبیین فرآیند پرورش تفکر انتقادی در دانش آموزان دوره ابتدایی و با تاکید بر نقش برنامه درسی پنهان و جو اخلاقی مدرسه انجام شد. با توجه به اهمیت مهارت های تفکر انتقادی در رشد شناختی و تصمیم گیری آگاهانه، این مطالعه به روش کیفی و با رویکرد گراندد تئوری طراحی شد تا یک نظریه داده بنیاد از سازوکارهای شکل دهنده تفکر انتقادی ارائه دهد. جامعه پژوهش شامل ۲۲ معلم دوره ابتدایی شهر اردبیل در سال تحصیلی ۱۴۰۴–۱۴۰۳ بود که با استفاده از مصاحبه های نیمه ساختاریافته داده های لازم جمع آوری شد. تحلیل داده ها با استفاده از کدگذاری باز، محوری و انتخابی انجام شد و منجر به شناسایی ۱۲ مقوله اصلی و زیرمقوله های مرتبط گردید. یافته ها نشان داد که برنامه درسی پنهان، از طریق رفتارهای معلم، هنجارهای اخلاقی ضمنی، ساختار کلاس و مدرسه، و پیام های اجتماعی و فرهنگی، مسیر شکل گیری مهارت های تحلیل منطقی، ارزیابی اطلاعات و تصمیم گیری آگاهانه دانش آموزان را هدایت می کند. همچنین، جو اخلاقی مدرسه شامل عدالت، صداقت، احترام متقابل و حمایت همکاران، محیطی امن و انگیزشی فراهم می آورد که یادگیری مستقل و مشارکت فعال دانش آموزان را تسهیل می کند. فعالیت های دانش آموز مانند پرسشگری، فعالیت های گروهی و پروژه ای و خودتنظیمی، به عنوان سازوکاری واسطه ای، مهارت های تفکر انتقادی را تقویت می کند. تحلیل داده ها نشان داد که تعامل بین این سه سازه به صورت سیستمیک و هم افزا عمل کرده و مقوله مرکزی پرورش تفکر انتقادی را شکل می دهد. نتایج پژوهش، اهمیت توجه همزمان به برنامه درسی پنهان، جو اخلاقی مدرسه و فعالیت های دانش آموز را برای توسعه مهارت های تحلیلی و اخلاقی دانش آموزان برجسته می سازد. این مطالعه علاوه بر ارائه مدل نظری گرافیکی یکپارچه، کاربرد عملی برای معلمان و مدیران دارد و نشان می دهد که برنامه ریزی آموزشی موفق نیازمند هماهنگی بین پیام های ضمنی مدرسه، محیط اخلاقی و فعالیت های هدفمند دانش آموزان است.

کلیدواژه ها:

برنامه درسی پنهان ، تفکر انتقادی ، جو اخلاقی مدرسه ، دوره ابتدایی ، گراندد تئوری.