سیر تحول فرم و محتوا در غزل فارسی از مشروطه تا امروز

غزل فارسی به عنوان یکی از اصیل ترین و دیرپاترین قالب های شعر فارسی، از آغاز شکل گیری تا امروز دستخوش دگرگونی های عمیق و معناداری شده است. این دگرگونی ها در دو ساحت «فرم» (شامل وزن، قافیه، ردیف، ساختار درونی و زبان) و «محتوا» (شامل درونمایه، مضامین، نگاه به عشق، عرفان، سیاست و مسائل اجتماعی) قابل بررسی و تحلیل است. نقطه عطف این تحولات، دوره مشروطه (اواخر سده سیزدهم هجری) است که با ورود مفاهیم نوینی چون آزادی، قانون، وطن و نقد استبداد، غزل سنتی را از بنیاد به چالش کشید. این مقاله با رویکرد کیفی و به روش توصیفی-تحلیلی، سیر تحول غزل فارسی را از آغاز جنبش مشروطه تا دهه جاری (۱۴۰۰ شمسی) دنبال می کند. دوره های مورد بررسی شامل غزل مشروطه، غزل دوره پهلوی اول (بازگشت ادبی و نیما)، غزل دوره پهلوی دوم (غزل نو، موج ناب و غزل حجم)، غزل انقلاب و دفاع مقدس، و غزل دهه های هفتاد تا نود (شعر گفتار، غزل پست مدرن و غزل زنانه) می شوند. یافته های پژوهش نشان می دهد که غزل فارسی در این صد و پنجاه سال، از قالبی بسته و تکراری با مضامین عاشقانه-عرفانی محدود، به قالبی منعطف، چندصدایی و باز با درونمایه های متنوع اجتماعی، سیاسی، فلسفی و حتی زبانی تبدیل شده است. در بخش بحث، به چالش ها و تناقضات این تحولات از جمله کشمکش میان سنت و تجدد، بحران هویت در غزل امروز، و آینده احتمالی این قالب کهن پرداخته می شود. نتیجه نهایی آنکه غزل فارسی علی رغم پیش بینی های مکرر درباره مرگ آن، همواره خود را بازآفریده و با شرایط زمانه همراه شده است؛ فرایندی که نشانه «زیستایی» و پویایی این قالب اصیل است.

کلیدواژه ها:

غزل فارسی ، تحول فرم و محتوا ، شعر مشروطه ، غزل نو ، غزل معاصر ، سنت و تجدد