تحول مفهوم عنصر روانی در جرایم ارتکابی توسط سامانه های خودکار

گسترش سامانه های خودکار و ورود آن ها به فرآیندهای تصمیم سازی موثر بر رفتارهای زیان بار، یکی از بنیادی ترین پرسش های حقوق کیفری معاصر را در باب امکان انطباق مفاهیم سنتی عنصر روانی با ساختارهای غیرانسانی مطرح کرده است. در حقوق کیفری ایران، مواد ۱۴۴، ۱۴۵ و ۱۴۶ قانون مجازات اسلامی، به ترتیب بر قصد، علم و اشتباه به عنوان مبانی تشکیل یا زوال عنصر روانی تکیه دارند و ماده ۲۹۰ نیز استناد نتیجه به مرتکب را در چارچوب رابطه فعل و نتیجه سامان می دهد. مسئله اصلی این پژوهش آن است که این چارچوب هنجاری تا چه اندازه ظرفیت تحلیل جرایم ارتکابی در بستر سامانه های خودمختار، یادگیری ماشین و الگوهای تصمیم گیری غیرخطی را دارد. هدف پژوهش، تبیین تحولات مفهومی عنصر روانی در مواجهه با سامانه های خودکار و بررسی محدودیت های مقررات موجود در انتساب قصد، علم، خطا و علیت به رفتارهای برآمده از این سامانه هاست. روش پژوهش، کتابخانه ای و مروری است و با اتکا بر تحلیل توصیفی تحلیلی منابع حقوقی، متون نظری و مواد قانونی یادشده انجام شده است. یافته ها نشان می دهد که ساختار کلاسیک سوءنیت در ماده ۱۴۴، به دلیل ابتنا بر اراده آگاهانه فاعل انسانی، بر رفتار الگوریتمی انطباق کامل ندارد؛ همچنین مفهوم علم در ماده ۱۴۵ با پردازش داده در سامانه های هوشمند یکسان نیست و اشتباه موضوع ماده ۱۴۶ نیز به خطای محاسباتی یا انحراف ناشی از یادگیری خودکار تسری پذیر نیست. افزون بر این، ماده ۲۹۰ در تحلیل استناد نتیجه به کنشگران انسانی در محیط های خودمختار با دشواری های جدی مواجه است، زیرا رابطه علیت در این بستر از شکل خطی و ذهنی به ساختاری چندلایه تبدیل می شود. در نتیجه، مقاله به این جمع بندی می رسد که مبانی موجود حقوق کیفری ایران برای تبیین دقیق مسئولیت در جرایم مرتبط با سامانه های خودکار کفایت تحلیلی ندارد و بازخوانی مفاهیم عنصر روانی و استناد کیفری در این حوزه ضروری است.

کلیدواژه ها:

استناد کیفری ، عنصر روانی ، سامانه های خودکار ، مسئولیت کیفری