راهکارهای ایجاد و حفظ انگیزه یادگیری در دانش آموزان با نیازهای ویژه

پژوهش حاضر با هدف شناسایی و اعتباریابی راهکارهای موثر در ایجاد و حفظ انگیزه یادگیری دانش آموزان با نیازهای ویژه انجام شده است. انگیزه یادگیری در این گروه از دانش آموزان به دلیل وجود موانع شناختی، رفتاری و هیجانی، همواره با چالش های مضاعفی مواجه است و فقدان مداخلات نظام مند در این حوزه، بسیاری از آنان را با افت تحصیلی، احساس ناکارآمدی و ترک تحصیل زودهنگام روبه رو می سازد (عابدی و همکاران، ۱۴۰۱). در این پژوهش که با روش ترکیبی (کیفی-کمی) از نوع اکتشافی متوالی انجام شد، ابتدا با استفاده از رویکرد پدیدارشناسی و مصاحبه های نیمه ساختاریافته با ۱۸ معلم با تجربه و ۱۲ مادر دارای فرزند با نیاز ویژه در شهر اصفهان، مجموعه اولیه ای از راهکارهای انگیزشی استخراج گردید. سپس با روش دلفی فازی در سه مرحله و با مشارکت ۲۰ متخصص روان شناسی تربیتی و آموزش ویژه، این راهکارها غربال و اعتباریابی شدند. در مرحله کمی، پرسشنامه محقق ساخته بر اساس ۳۶ راهکار نهایی، بر روی نمونه ای ۲۳۰ نفره از معلمان و والدین دانش آموزان با نیازهای ویژه (مبتلا به ناتوانی یادگیری، اختلال نقص توجه-بیش فعالی، و طیف اتیسم خفیف) در مدارس عادی و ویژه شهر تهران اجرا شد. تحلیل داده ها با استفاده از تحلیل عاملی اکتشافی و تاییدی و همچنین آزمون تی تک نمونه ای انجام گرفت. یافته ها نشان داد راهکارهای انگیزشی در پنج دسته اصلی شامل «ایجاد خودمختاری و انتخاب معنی دار» (با بار عاملی ۸۱/۰)، «طراحی بازخورد چندحسی و فوری» (۷۹/۰)، «شکستن وظایف و ایجاد موفقیت های پیاپی» (۸۴/۰)، «تعدیل محیط و کاهش محرک های مزاحم» (۷۶/۰) و «مشارکت والدین در حلقه انگیزشی» (۸۲/۰) قرار می گیرند. همچنین مشخص شد که معلمان و والدین به ترتیب «بازخورد مثبت فوری» و «ایجاد امنیت روانی» را بالاترین اولویت می دانند. این پژوهش نشان می دهد انگیزه یادگیری در دانش آموزان با نیازهای ویژه نه از طریق روش های تنبیه-پاداش سنتی، بلکه از طریق طراحی موقعیت های موفقیت آمیز کوچک و مستمر و ایجاد احساس عاملیت و شایستگی قابل حصول و تداوم است. بر این اساس، پیشنهاد می شود برنامه های آموزش ضمن خدمت معلمان و کارگاه های توانمندسازی والدین با تاکید بر این پنج راهکار کلیدی بازطراحی شوند.

کلیدواژه ها:

انگیزه یادگیری ، دانش آموزان با نیازهای ویژه ، راهکارهای انگیزشی ، آموزش فراگیر