انسجام و انتخاب در نحو قرآن: تحلیل کارکردهای بلاغی «حتی» در تقابل با «الی» و در ساختار «حتی اذا»

گزینش واژگان و ساختارهای نحوی در قرآن، نظامی دقیق و هدفمند است. با این حال، کارکردهای پیچیده اداتی چون «حتی» آن را به کانون مناقشات دیرین نحوی و تفسیری بدل کرده است. تحلیل های نحوی کلاسیک، با وجود اهمیت بنیادین، اغلب در سطح توصیفی باقی مانده و فاقد قدرت تبیینی برای چرایی این گزینش ها هستند. به همین ترتیب، پژوهش های زبان شناختی معاصر نیز هرچند شبکه معنایی این ادات را ترسیم کرده اند، اما راهکاری نظام مند برای حل مشخص این مناقشات دیرین ارائه نکرده اند. پژوهش حاضر با هدف پر کردن همین خلا روش شناختی، و با به کارگیری ابزارهای نظری هدفمند از معناشناسی شناختی و تحلیل گفتمان، دو چالش اصلی را واکاوی می کند: نخست، تمایز کارکردی «حتی» و «الی»؛ و دوم، تحلیل ساختار «حتی اذا». یافته ها نشان می دهد که تمایز این دو ادات، مبتنی بر سازوکار شناختی «برجسته سازی» است؛ «الی» صرفا «مقصد» را برجسته می سازد، در حالی که «حتی» کل «پیوستار مسیر» را برجسته می کند و بدین ترتیب بر مفاهیمی چون استمرار و فرآیند به جای صرفا نقطه پایانی تاکید می ورزد. در تحلیل ساختار دوم، این پژوهش «حتی» را به مثابه یک «نشانگر گفتمان» تحلیل می کند که گذار از یک فرآیند مستمر به یک «نقطه عطف» روایی را مدیریت می کند. این رویکرد، تبیینی منسجم تر از تحلیل های سنتی ارائه می دهد که اغلب متکی بر تقدیرهای پیچیده و مورد مناقشه هستند. در نهایت، این پژوهش نه تنها الگویی نظام مند برای حل مناقشات نحوی کلاسیک ارائه می دهد، بلکه با پیوند زدن فیلولوژی سنتی با نظریه زبان شناسی نوین، ابزاری دقیق تر برای فهم و ترجمه ظرایف معنایی کلام الهی فراهم می آورد.

کلیدواژه ها:

الی ، زبان شناسی شناختی ، کاربردشناسی ، نشانگر گفتمان