از «دیوار آتش» تا «راهنما»: تبیین نقش سواد رسانه ای معلم در کاهش آسیب های فضای مجازی و پرورش تفکر انتقادی دانش آموزان

در جهان امروز، فضای مجازی به بخش جدایی ناپذیر از زندگی دانش آموزان تبدیل شده است و فرصت ها و تهدیدهای گسترده ای را در حوزه آموزش، ارتباط و هویت سازی به همراه دارد. با توجه به گسترش دسترسی کودکان و نوجوانان به اینترنت و شبکه های اجتماعی، نقش معلم در هدایت آنان برای بهره گیری ایمن و هوشمندانه از این فضا اهمیت بی سابقه ای یافته است. مفهوم «سواد رسانه ای معلم» به عنوان توانایی درک، نقد و استفاده مسئولانه از رسانه ها، در این زمینه نقشی اساسی در کاهش آسیب های فضای مجازی و پرورش تفکر انتقادی دانش آموزان دارد (Potter, ۲۰۱۹). این پژوهش با هدف تبیین نقش سواد رسانه ای معلم در پیشگیری از آسیب های فضای مجازی و ارتقای تفکر انتقادی دانش آموزان انجام شده است. از نظر هدف، کاربردی و از نظر روش، توصیفی–همبستگی است. جامعه آماری شامل تمامی معلمان مقطع متوسطه شهر … در سال تحصیلی ۱۴۰۴–۱۴۰۵ است. از میان آنان، ۲۱۰ نفر به روش نمونه گیری تصادفی طبقه ای انتخاب شدند. داده ها از طریق سه ابزار گردآوری شد: پرسشنامه استاندارد سواد رسانه ای معلمان، مقیاس سنجش آسیب های فضای مجازی دانش آموزان و پرسشنامه تفکر انتقادی واتسون–گلیسر. پایایی کلی ابزارها با آلفای کرونباخ بین ۰/۸۳ تا ۰/۹۱ تایید شد. تحلیل داده ها با استفاده از نرم افزار SPSS و آزمون های همبستگی و رگرسیون چندگانه انجام گرفت. نتایج نشان داد بین سواد رسانه ای معلمان و کاهش آسیب های فضای مجازی دانش آموزان، رابطه معنادار منفی وجود دارد (r = −۰/۵۲, p ≤ ۰/۰۱)، و بین سواد رسانه ای معلمان و پرورش تفکر انتقادی آنان، رابطه مثبت و معنادار یافت شد (r = ۰/۶۱, p ≤ ۰/۰۱). همچنین، بعد «توان تحلیل پیام های رسانه ای» بیشترین سهم را در پیش بینی متغیرهای وابسته داشت. یافته ها نشان داد معلمانی که از سواد رسانه ای بالاتری برخوردارند، نه تنها نقش محافظتی در برابر آسیب های مجازی دارند، بلکه الگوی تفکر انتقادی در کلاس درس را تقویت می کنند. بر این اساس، پیشنهاد می شود آموزش سواد رسانه ای به عنوان بخشی از برنامه توانمندسازی حرفه ای معلمان نهادینه شود.

کلیدواژه ها:

سواد رسانه ای ، معلم ، فضای مجازی ، تفکر انتقادی ، آسیب های دیجیتال