نقش «تعقل» و «تفکر» در روش شناسی تفسیر آیات احکام، نقد و بررسی رویکرد استنباطی

آیات احکام، به عنوان ستون فقرات فقه اسلامی، همواره محل تمرکز مفسران و فقها بوده اند. یکی از چالش برانگیزترین مباحث در تفسیر این آیات، جایگاه «تعقل» و «تفکر» در فرآیند استنباط حکم است. آیا عقل مستقل از نقل، منبع استنباط است یا صرفا ابزاری برای فهم نص؟ این مقاله با روش توصیفیتحلیلی، به بررسی نقش عقل در روش شناسی تفسیر آیات احکام می پردازد و رویکردهای مختلف کلامی و فقهی (از جمله اعتزالی، اشعری، و شیعه اثنی عشری) را مورد نقد و بررسی قرار می دهد. یافته های پژوهش نشان می دهد که در مکتب اهل بیت (ع)، عقل نه تنها مکمل نقل، بلکه حجتی داخلی و مستقل در شناخت خوب و بد ذاتی است که نقش تعیین کننده ای در «تاویل» آیات و استخراج مفاهیم پنهان دارد. در مقابل، رویکردهای محدودگرا (مانند بعضی از مذاهب اهل سنت و ظاهریون) عقل را در فهم احکام نقشی حاشیه ای یا حتی خطرناک می دانند. این مقاله استدلال می کند که نادیده گرفتن نقش تفکر عمیق و تعقل در تفسیر، منجر به ظاهری گری و خشک شدگی فقه می شود، در حالی که تلفیق عقل سلیم با نص شرعی، پویایی و کارآمدی احکام الهی را در بستر زمان و مکان تضمین می کند.

کلیدواژه ها:

تفسیر آیات احکام ، عقل ، تعقل ، تفکر ، استنباط فقهی ، روش شناسی تفسیر ، حکمت ذاتی