تحلیل چندوجهی شناختی اجتماعی بازنمایی تاریخ معاصر ایران از قاجاریه تا مشروطه در کتاب درسی پایه یازدهم متوسطه دوم

پژوهش حاضر با هدف تحلیل چگونگی شکل گیری معنا در تعامل متن و تصویر در کتاب تاریخ پایه یازدهم، تاریخ معاصر ایران از حکومت قاجار تا دوره مشروطه را بر اساس رویکرد شناختی- اجتماعی ون دایک بررسی می کند. مسئله اصلی پژوهش آن است که بازنمایی تاریخ در کتاب درسی چگونه از طریق هم نشینی مدهای زبانی و بصری، مدل های ذهنی خاصی از کنش تاریخی را در ذهن دانش آموزان تثبیت می کند. پژوهش از نظر روش، کیفی و تحلیلی است و با بهره گیری از تحلیل چندوجهی، شش درس منتخب کتاب تاریخ پایه یازدهم به صورت هدفمند بررسی شده اند. مدل تحلیل مطالب بر سه متغیر اصلی استوار است: سازمان دهی روایت تاریخی در متن، نوع بازنمایی کنشگران در تصاویر، و میزان هم راستایی الگوهای معنا ساز در تولید خوانش مسلط از گذشته. چارچوب نظری پژوهش تلفیقی از نظریه شناختی- اجتماعی ون دایک و دستور زبان بصری کرس و ون لیوون است که امکان تحلیل هم زمان معنا، ایدئولوژی و شناخت اجتماعی را فراهم می سازد. یافته ها نشان می دهد که در تمامی دروس مورد بررسی، تاریخ معاصر ایران به گونه ای بازنمایی شده است که کنش تاریخی بیشتر به نخبگان سیاسی، مذهبی و فکری نسبت داده می شود و نقش کنش جمعی مردم در حاشیه قرار می گیرد. هم راستایی نظام مند متن و تصویر سبب تثبیت مدل ذهنی فردمحور از تاریخ می شود؛ مدلی که می تواند درک دانش آموزان از نقش ساختارهای اجتماعی و مشارکت جمعی در تحولات تاریخی را تضعیف کند. نتایج پژوهش بر ضرورت بازاندیشی در طراحی محتوای کتاب های درسی تاریخ با رویکردی چندصداتر و مشارکتی تر در راستای اهداف آموزشی و اجتماعی تاکید دارد.

کلیدواژه ها:

تحلیل گفتمان انتقادی ، ون دایک ، شناخت اجتماعی ، کتاب درسی تاریخ.