تحلیل پرونده محمد بیجه در چهارچوب جرم شناسی امنیتی؛ از برساخت خطرناکی تا امنیتی شدن سیاست جنایی

قاتلان سریالی به عنوان پدیده ای پیچیده در عرصه جرائم خشونت آمیز، نه تنها امنیت عمومی را به چالش می کشند، بلکه به دلیل ماهیت تکرارشونده و غیرقابل پیش بینی، نظام های عدالت کیفری را در معرض آزمونی دشوار قرار می دهند. اینگونه مجرمان با زیرپا گذاشتن هنجارهای بنیادین انسانی، موجی از ترس و بی اعتمادی را در جامعه گسترش می دهند و پرسش های امنیتی عمیقی را درباره مکانیسم های نظارتی و کنترلی بر می انگیزند. این پژوهش با روش توصیفی- تحلیلی، با تمرکز بر پرونده محمد بیجه، یکی از شاخص ترین قاتلان سریالی در ایران (دهه ۱۳۷۰)، و با بهره گیری از چارچوب نظری جرم شناسی امنیتی، به بررسی فرآیند تبدیل این پدیده جنایی به یک مسئله امنیتی و تاثیر آن بر سیاست جنایی کشور می پردازد. هدف اصلی مقاله، تحلیل چگونگی ساخت اجتماعی «خطرناکی» در مورد بیجه و بازتاب آن در امنیتی شدن پاسخ های کیفری است. یافته ها نشان می دهد مفهوم «خطرناکی» در این پرونده تنها بر مبنای معیارهای حقوقی شکل نگرفت، بلکه تحت تاثیر ترس جمعی، بازنمایی رسانه ای و نهادهای کنترلی به عنوان یک «تهدید امنیتی» برساخت شد. ثانیا، واکنش نظام عدالت کیفری، تلفیقی از مجازات سزادهنده (اعدام) و اقدام تامینی با محوریت حذف فیزیکی مجرم بود که نشان از گذار از الگوهای کلاسیک به رویکردهای امنیتی-کنترلی داشت. ثالثا، این پرونده موجب تقویت گفتمان «مدیریت ریسک» و «کنترل گروه های پرخطر» در سیاست جنایی ایران گردید و بر تغییر رویه های پلیسی در زمینه پایش، شناسایی و تعقیب جرائم سازمان یافته خشونت آمیز تاثیر گذاشت. در نتیجه، پرونده بیجه را می توان نقطه عطفی در ظهور جرم شناسی امنیتی در ایران دانست که در آن، مرزهای میان پاسخ به «جرم» و پاسخ به «تهدید امنیتی» به طور فزاینده ای کمرنگ شده است.

کلیدواژه ها:

جرم شناسی امنیتی ، قاتل سریالی ، محمد بیجه ، خطرناکی ، امنیتی شدن سیاست جنایی ، کنترل ریسک