روند تحول ساختار حکومتی از مغولان اولیه تا ایلخانان و سپس تیموریان؛ از یک امپراتوری نظامی–کوچ نشین تا دولت های اداری و متمرکز

این مقاله به بررسی روند تحول ساختار حکومتی از مغولان اولیه تا ایلخانان و سپس تیموریان می پردازد و می کوشد نشان دهد که چگونه یک نظام مبتنی بر قدرت نظامی، سازمان ایلی و شیوه حکمرانی کوچ نشین، در بستر تحولات سیاسی و اداری ایران، به سوی دولت هایی با ساختار دیوانی، تمرکز نسبی قدرت و سازوکارهای منظم حکمرانی حرکت کرد. در دوره مغولان اولیه، اقتدار سیاسی عمدتا بر پایه نیروی نظامی، وفاداری های قبیله ای و نظم ایلی استوار بود و اداره سرزمین های فتح شده بیشتر ماهیتی نظامی داشت. با تشکیل حکومت ایلخانان، ضرورت اداره قلمرو، تنظیم مالیات، کنترل منابع و تعامل با جامعه شهری و نخبگان ایرانی، زمینه تقویت دیوان سالاری و پذیرش تدریجی سنت های اداری ایران را فراهم آورد. این روند در دوره تیموریان به مرحله ای پیشرفته تر رسید و ساختار حکومت بیش از پیش به سوی تمرکز اداری، نقش آفرینی نهاد وزارت، گسترش دیوان ها و پیوند میان قدرت سیاسی و نهادهای شهری سوق پیدا کرد. یافته های این پژوهش نشان می دهد که تحول مزبور نه یک گسست ناگهانی، بلکه فرایندی تدریجی و ترکیبی بوده است که در آن سنت نظامی–ایلی مغولی در تعامل با میراث اداری ایران، زمینه شکل گیری دولت های متمرکزتر را فراهم کرده است.

کلیدواژه ها:

مغولان ، ایلخانان ، تیموریان ، ساختار حکومتی ، دیوان سالاری ، تمرکز سیاسی ، دولت اداری و تاریخ سیاسی ایران.