تحلیل و تطبیق دیدگاه «امربین الامرین» و «علم میناجی» در بحث تعارض علم پیشین الهی و اختیار انسان

مسئله نسبت علم پیشین الهی با اختیار انسان، به عنوان یکی از دیرپاترین تعارضات ظاهری در فلسفه دین، همواره ذهن اندیشمندان را به خود مشغول کرده است. پرسش محوری این است که آیا علم ازلی و تغییرناپذیر خداوند به تمامی افعال انسان، ضرورت و جبر را بر او تحمیل می کند و به تبع، مسئولیت اخلاقی و مفاهیمی چون تکلیف و عدالت را بی معنا می سازد؟ این مقاله، با روش تحلیلی-تطبیقی، به بررسی دو راه حل برجسته در دو سنت فکری بزرگ می پردازد: نظریه «امر بین الامرین» در حکمت متعالیه اسلامی و نظریه «علم میانجی» در الهیات فلسفی غرب. یافته های تحقیق نشان می دهد که هر دو نظریه، به رغم تفاوت در مبنا (هستیشناسی طولی در مقابل معرفت شناسی) و روش (تحلیل وجودی در مقابل تحلیل منطقی-فرضی)، به سرانجامی مشترک دست می یابند. نقطه ثقل این همگرایی، تعلق علم پیشین الهی به «فعل اختیاری انسان» است. به بیان دیگر، متعلق علم الهی، صرفا وقوع یک حادثه نیست، بلکه وقوع آن از مجرای علل خاص خود، از جمله اراده آزاد و انتخاب آگاهانه انسان است. بنابراین، علم خداوند کاشف از نظام علی اختیار است، نه علت جبرآور بیرون از آن. این تحلیل، تعارض ظاهری را برطرف نموده، نشان می دهد که علم مطلق الهی و اختیار انسانی نه تنها ناسازگار نیستند، بلکه لازم و ملزوم یکدیگرند. نتیجه نهایی آن است که پذیرش این دیدگاه، مبانی مسئولیت اخلاقی، تکلیف دینی و عدالت الهی و انسانی را بر پایه ای استوار تبیین کرده، از افتادن به ورطه های جبرگرایی و تفویض گرایی جلوگیری می کند. این مطالعه، گواهی بر ظرفیت عقلانیت دینی در سنت های مختلف برای ارائه پاسخ های هم سو به مسائل بنیادین است و افق هایی برای گفت وگوی بین فرهنگی در فلسفه دین معاصر می گشاید.

کلیدواژه ها:

علم پیشین الهی ، امر بین الامرین ، علم میانجی ، حکمت متعالیه ، الهیات فلسفی غرب