جناس در آیینه «المعجم» شمس قیس رازی: ریشه یابی و سیر تحول آن در بلاغت فارسی و عربی (تا قرن هفتم هجری)

این مقاله به بررسی تحول صنعت جناس در ادب فارسی از آغاز تا قرن هفتم هجری قمری، با تمرکز بر کتاب «المعجم فی معاییر اشعار العجم» اثر شمس قیس رازی می پردازد. تحقیق حاضر با رویکردی تاریخی و تحلیلی، اطلاعات مربوط به صنعت جناس را از کتب بلاغی عرب و آثار محققان ایرانی، به ویژه شمس قیس رازی، ریشه یابی و بررسی می کند. در این راستا، تعاریف، انواع و معیارهای زیبایی شناسی جناس از دیدگاه ادبای مختلف مورد کنکاش قرار گرفته و سیر تطور آن در ادب فارسی مورد ارزیابی قرار گرفته است. مقاله ابتدا به معنای لغوی و اصطلاحی جناس و مهم ترین انواع آن پرداخته و سپس سیر تطور آن را با در نظر گرفتن ترتیب زمانی، از دیدگاه ادبای عرب و سپس محققان ایرانی بررسی می کند. در این راستا، تعاریف و دیدگاه های شخصیت هایی چون اصمعی، قدامه بن جعفر، ابن معتز، رمانی، ابوهلال عسکری، باقلانی، ابن رشیق، ابن سنان خفاجی، عبدالقاهر جرجانی، امام فخر رازی، سکاکی، ابن اثیر جرزی، زملکانی دمشقی، ابن ابی الاصبع مصری و در نهایت محققان ایرانی مانند رادویانی، رشید وطواط و شمس قیس رازی مورد کنکاش قرار گرفته است. همچنین به معیارهای زیبایی شناسی جناس از منظر صلاح الدین صفدی و دیدگاه شارل لالو در باب پیوند بلاغت با زیبایی شناسی اشاره شده است. در نهایت، با استناد به کتاب «ترجمان البلاغه» به عنوان اولین کتاب بدیع فارسی، جایگاه والای جناس در شعر فارسی از دوران کهن مورد تاکید قرار می گیرد و نشان داده می شود که نویسندگان پیشین، عمدتا از کتب بلاغی ماقبل خود بهره برده اند، هرچند ممکن است با گذر زمان تقسیم بندی ها دقیق تر شده باشد.

کلیدواژه ها:

المعجم فی معاییر اشعار العجم ، بلاغت ، جناس ، شمس قیس راضی.