تحلیل نقش مهدویت در بازسازی هویت سیاسی مذهبی ایران در دوره صفوی

چکیدهدوره صفویه یکی از نقاط عطف تاریخ ایران است که در آن هویت سیاسی مذهبی کشور دستخوش دگرگونی بنیادین گردید. شاه اسماعیل یکم با اعلام تشیع اثنی عشری به عنوان مذهب رسمی، گامی بلند در جهت ایجاد یکپارچگی ملی و مذهبی برداشت. در این میان، باور به مهدویت به عنوان یک عنصر کلیدی در بازسازی این هویت نقشی محوری ایفا کرد. پژوهش حاضر با رویکرد کیفی و روش تحلیل تاریخی تفسیری به بررسی نقش آموزه مهدویت در مشروعیت بخشی به حکومت صفوی، یکپارچه سازی اقوام مختلف، و مقابله با دو قدرت بزرگ همسایه (عثمانی سنی و ازبکان) می پردازد. یافته ها نشان می دهد که صفویان با تلفیق فرهنگ عامیانه مهدوی با سیاست رسمی، توانستند حس انتظار و عدالت خواهی را در خدمت استمرار قدرت خود درآورند. همچنین سکه ها، منابر، کتیبه ها و ادبیات رسمی دوره صفوی مملو از نمادها و اصطلاحات مرتبط با مهدویت است. با این حال، این پژوهش نشان می دهد که استفاده ابزاری از مهدویت در برخی دوره ها به ایجاد انحرافات فکری و شبهات فرقه گرایانه نیز انجامید. در مجموع، مهدویت به عنوان یک «ایدئولوژی وحدت بخش» در بازسازی هویت سیاسی مذهبی ایران عصر صفوی نقشی غیرقابل انکار داشته است.کلیدواژه ها: مهدویت، صفویه، هویت سیاسی مذهبی، تشیع اثنی عشری، مشروعیت بخشی