برنامه درسی پنهان و شکل گیری هویت یادگیرنده: تحلیلی پدیدارشناختی از مدرسه

این پژوهش با هدف واکاوی نقش «برنامه درسی پنهان» در فرآیند پیچیده «شکل گیری هویت یادگیرنده» در بستر مدرسه، به روشی کیفی و پدیدارشناختی (Phenomenology) انجام شده است. برنامه درسی پنهان، که مجموعه ای از ارزش ها، باورها، انتظارات و هنجارهای ناگفته و غیررسمی محیط آموزشی است، تاثیری عمیق و اغلب نادیده بر ساختار خود هویت شناختی، اجتماعی و اخلاقی دانش آموزان برجای می گذارد (شعبانی، ۱۳۹۹). هویت یادگیرنده نه صرفا مجموعه ای از دانش های کسب شده، بلکه یک سازه پویا و سیال است که در تعاملات روزمره، فضاهای فیزیکی، نحوه تعامل معلم و دانش آموز، و نظام ارزشی حاکم بر موسسه شکل می گیرد (مرادی و رضوی، ۱۴۰۰).این مطالعه با اتخاذ رویکردی تلفیقی که چارچوب های نظری پدیدارشناسی آموزشی (به مثابه بازگشت به امر زیسته)، نظریه های اجتماعی-فرهنگی ویگوتسکی (تاکید بر زمینه فرهنگی)، و مفاهیم زیبایی شناسی آموزشی آیزنر (تجربه هنری یادگیری) را در بر می گیرد، تلاش می کند تا لایه های زیرین تجربه زیسته دانش آموزان را آشکار سازد. سوال اصلی این است که چگونه ساختارهای ناپیدای مدرسه (برنامه درسی پنهان) به عنوان یک «میدان نیرو» عمل کرده و بر تصور دانش آموز از توانایی ها، جایگاه اجتماعی و آینده خود (هویت یادگیرنده) تاثیر می گذارد؟ تحلیل کیفی داده های جمع آوری شده از طریق مصاحبه های عمیق نیمه ساختارمند با دانش آموزان مقاطع مختلف، نشان داد که مضامین هویتی اصلی مانند «احساس شایستگی در مقایسه با دیگری»، «تجربه تقلیل یافتگی در مواجهه با نظام ارزشی مدرسه»، و «همسان سازی ایدئولوژیک نانوشته» از دل تعاملات پنهان برآمده اند. این یافته ها بر اهمیت بازاندیشی در پارادایم های آموزشی سنتی و لزوم ایجاد محیط هایی تاکید می کنند که در آن، تجارب زیسته دانش آموزان به عنوان منبع اصلی شکل گیری هویت اصیل به رسمیت شناخته شوند. این پژوهش برای سیاست گذاران و معلمان به منظور طراحی محیط های یادگیری فراگیر و عدالت محور، بینش های عملی ارائه می دهد.