مقایسه دقت تشخیصی ابزارهای مختلف سنجش تحول رشدی در مراکز جامع ارزیابی و توانبخشی

سال های آغازین زندگی، دوره ای طلایی برای شکل گیری بنیان های تحول شناختی، زبانی، حرکتی و اجتماعی عاطفی است و غفلت از اختلالات رشدی در این سال ها، می تواند پیامدهایی پایدار بر عملکرد تحصیلی، اجتماعی و شغلی فرد بر جای بگذارد. در مراکز جامع ارزیابی و توانبخشی، ابزارهای متنوعی برای سنجش تحول رشدی به کار می رود، اما تفاوت این ابزارها از نظر دقت تشخیصی، حساسیت، ویژگی و کاربست پذیری در بافت فرهنگی ایران، کمتر به صورت مقایسه ای بررسی شده است. هدف پژوهش حاضر، مقایسه دقت تشخیصی چند ابزار رایج سنجش تحول رشدی در مراکز جامع ارزیابی و توانبخشی کشور و بررسی میزان همخوانی آن ها با تشخیص نهایی تیم بین رشته ای است تا امکان انتخاب آگاهانه تر ابزار برای غربالگری و ارزیابی تشخیصی فراهم شود. پژوهش حاضر از نوع توصیفی تحلیلی با طرح روش شناختی و مقطعی است. جامعه پژوهش شامل کودکان ۶ تا ۷۲ ماهه مراجعه کننده به مراکز جامع ارزیابی و توانبخشی منتخب در سال ۱۴۰۳ بود. نمونه گیری به صورت در دسترس و هدفمند انجام شد و ۲۰۰ کودک بر اساس معیارهای ورود و خروج از میان مراجعان انتخاب شدند. ابزارهای مورد بررسی شامل پرسشنامه سنجش رشد «آزمون غربالگری رشد دنور ۲»، «آزمون غربالگری رشدی ASQ نسخه فارسی»، «پرسشنامه رشد ویتلند» و «ابزار بالینی ساختارمند تحول رشدی بر اساس چک لیست» DSM-۵ بود. پس از اجرای ابزارها توسط ارزیابان آموزش دیده، تشخیص نهایی تیم بین رشته ای (متشکل از متخصص کودکان، روان شناس، گفتاردرمانگر و کاردرمانگر) به عنوان ملاک طلایی در نظر گرفته شد. حساسیت، ویژگی، ارزش پیش بینی کننده مثبت و منفی و مساحت زیر منحنی ROC برای هر ابزار محاسبه و با هم مقایسه شد. تحلیل داده ها با استفاده از آزمون های آماری مناسب شامل کای دو، آزمون مک نمار و تحلیل ROC انجام گرفت. نتایج نشان داد که هر چهار ابزار، توانایی قابل قبولی در تشخیص کودکان در معرض خطر اختلالات رشدی دارند، اما میزان دقت تشخیصی آن ها متفاوت است. ابزار ASQ در شناسایی موارد خفیف تاخیر رشدی از حساسیت بالاتری برخوردار بود، در حالی که دنور ۲ و ابزار بالینی ساختارمند بر اساس DSM-۵، ویژگی بیشتری در تمایز کودکان سالم از کودکان دارای اختلال رشدی نشان دادند. ارزش پیش بینی کننده مثبت آزمون بالینی ساختارمند در مقایسه با پرسشنامه های والدگزار بیشتر بود، اما اجرای آن نیازمند زمان، نیروی متخصص و ساختار سازمانی منسجم تری بود. مساحت زیر منحنی ROC برای ابزارها در دامنه ای متوسط تا بالا قرار گرفت و اختلاف آن ها از نظر آماری معنا دار بود. یافته های پژوهش حاضر نشان می دهد که هیچ ابزار واحدی، تمامی ابعاد مورد نیاز برای ارزیابی تحول رشدی در مراکز جامع ارزیابی و توانبخشی را پوشش نمی دهد و ترکیب هوشمندانه ابزارها، همراه با قضاوت بالینی تیم بین رشته ای، می تواند به افزایش دقت تشخیصی و کاهش موارد تشخیص گذاری نادرست منجر شود. پیشنهاد می شود در سیاست گذاری آموزشی و درمانی، ضمن تقویت سواد رشدی والدین و مربیان، دستورالعمل ملی انتخاب و استفاده از ابزارهای سنجش تحول رشدی متناسب با بافت فرهنگی کشور تدوین و اجرا گردد. واژگان کلیدی: تحول_رشدی ابزارهای_سنجش_رشد دقت_تشخیصی غربالگری_رشد مراکز_جامع_ارزیابی_و_توانبخشی