شهر هوشمند و نقش آن در مدیریت بحران های شهری

روند فزاینده ی شهرنشینی در کلان شهرهای ایران همزمان با تغییرات اقلیمی و فرسایش زیرساخت های شهری، آسیب پذیری شهرها را در برابر بلایای طبیعی و انسان ساخت افزایش داده است. در چنین شرایطی گذار از الگوی سنتی واکنشی و متمرکز مدیریت بحران به الگوی هوشمند پیشگیرانه و داده محور ضرورتی انکارناپذیر است. شهرداری شیراز به عنوان یکی از پیشروترین نهادهای محلی در این عرصه، طی سال های ۱۴۰۲ تا ۱۴۰۴ اقدام به پیاده سازی نظام یکپارچه «شهر هوشمند در خدمت مدیریت بحران» کرده است؛ نظامی که در آن داده های محیطی سامانه های دیجیتال و مشارکت عمومی در قالب یک شبکه ی تاب آور شهری ادغام می شوند. در این پژوهش با تمرکز ویژه بر منطقه ۹ شهرداری شیراز که از نواحی مستعد سیلاب و فرونشست به شمار می رود، نحوه ی طراحی، پیاده سازی و تحلیل اثربخشی این نظام تلفیقی مورد بررسی قرار گرفته است. داده های پژوهش از گزارش های رسمی ستاد مدیریت بحران شهرداری شیراز، مشاهدات میدانی، داده های حسگرهای نصب شده و مصاحبه با مدیران محلی گردآوری شده اند. نتایج نشان می دهد که اجرای همزمان سه محور «فناوری، حکمرانی و مشارکت» تاثیری چشمگیر در کاهش خطرپذیری و افزایش آماده به کاری شهر داشته است. از منظر فنی نصب و به کارگیری ۵ حسگر هوشمند بارش و جریان سطحی در محلات پرخطر سهل آباد، چنار، راهدار علی آباد جنوبی و محدوده ی پل برون مرزی باعث افزایش دقت پیش بینی سیلاب تا ۹۲٪ و کاهش ۴۷٪ زمان واکنش اولیه نیروهای امدادی شده است. از منظر مدیریتی نیز اتصال سامانه های SIMP (سیستم یکپارچه مدیریت پسماند) و FMS (سیستم مدیریت ناوگان) به داشبورد Smart Emergency Board جریان داده ها را از سطح محله تا مرکز فرماندهی بحران یکپارچه ساخته و امکان تصمیم گیری در لحظه را فراهم کرده است. در بعد اجتماعی اجرای برنامه های آموزشی چون محله ی ایمن من، رزمایش های محله ای و استفاده از اپلیکیشن یار شهروند برای ارسال هشدارها و دریافت گزارش های مردمی شاخص اعتماد اجتماعی و مشارکت مردمی در مدیریت بحران را از ۴۵٪ به بیش از ۷۰٪ افزایش داده است. همچنین، همکاری بین بخشی میان شهرداری، سازمان آبفا، شرکت برق، اورژانس، پلیس و سازمان آتش نشانی، از طریق اتاق عملیات مشترک و پایگاه داده ی جغرافیایی (GeoHub) موجب ارتقای ظرفیت نهادی و کاهش هم پوشانی وظایف شده است. تحلیل نهایی پژوهش نشان می دهد که مدل شیراز با ترکیب ابزارهای فناورانه و سازوکارهای حکمرانی مشارکتی، توانسته الگوی بومی شده ای از تاب آوری شهری شبکه ای (Networked Urban Resilience) خلق کند؛ الگویی که می تواند به عنوان مرجع ملی در سایر کلان شهرهای ایران مورد استفاده قرار گیرد. در نتیجه این تحقیق نشان می دهد که شهر هوشمند زمانی معنای واقعی خود را می یابد که فناوری در خدمت مردم و مدیریت بحران قرار گیرد، نه صرفا در خدمت نمایش فناوری.

کلیدواژه ها:

شهر هوشمند ، مدیریت بحران شهری ، تاب آوری شهری ، حکمرانی داده محور ، شفافیت مالی اداری ، سامانه های هوشمند ، اینترنت اشیا.(IoT)