تقابل گفتمان های مشروعیت سلطنت محور و مشروعیت خلافت محور در نامه سلطان سنجر سلجوقی به المسترشد عباسی بر اساس الگوی تحلیل گفتمان انتقادی فرکلاف

درباره مساله مشروعیت در دولت سلجوقی، پژوهش های زیادی انجام شده است. اما آنچه از دیدگاه بیشتر محققان مغفول مانده است، مسئله قدرت و مشروعیت در نامه نگاری های سیاسی است. این نامه ها انعکاس دهنده دیدگاه های شخص صاحب قدرت هستند و از متن، می توان به گفتمان موجود در آن­ها پی برد. یکی از این نامه های مهم تاریخی، نامه سنجر سلجوقی به المستر شد، خلیفه عباسی است. هدف اصلی در این پژوهش پاسخ به این سوال است که از نگاه تحلیل گفتمان انتقادی فرکلاف، نامه سنجر به خلیفه نشان دهنده چه تحولی در گفتمان مشروعیت دولت سلجوقی است؟ روشی که پژوهش حاضر از آن بهره گرفته است، روش تحلیل گفتمان انتقادی فرکلاف است که در سه سطح توصیف، تفسیر و تبیین به تحلیل گفتمان درون متن می پردازد. یافته های این پژوهش نشان می دهد که بر اساس الگوی فرکلاف در سطح توصیف، سنجر با روش برجسته­سازی گفتمان خود و به حاشیه راندن گفتمان خلافت محور، منبع مشروعیت حکومت خود را وراثت، شایستگی و فره ایزدی می­داند. در سطح تفسیر، سنجر تحت تاثیر اندیشه های سیاسی خواجه نظام الملک و غزالی، سلطان را سایه خدا بر روی زمین، می­داند. اما در سطح تبیین؛ در بستر تحولات تاریخی آن دوره می توان گفت که تقابل سنجر با المسترشد باعث شد سنجر، گفتمان سلطنت محور خود را جایگزین گفتمان غالب خلافت محور کند. نتیجه نهایی تحلیل این نامه از زاویه نظریه فرکلاف، حاکی از تقابل گفتمان های مهم آن دوره در نامه یادشده و گذار از گفتمان مشروعیت خلافت محور به مشروعیت سلطنت محور است.

کلیدواژه ها:

گفتمان انتقادی ، فرکلاف ، گفتمان خلافت محور ، گفتمان سلطنت محور ، سلطان سنجر سلجوقی ، خلیفه المسترشد عباسی